top of page
RVTS Logo
NORSK

2.2 HÁLDDAŠIT VÁIVVAHEADDJI JA VAHÁTLAŠ SEKSUÁLA LÁHTTEMA, 1. OASSI

Doaibmabijut mánáide geat čájehit vahátlaš seksuálalaš láhttema fertejit veahkehit olahit dearvvašlaš seksuálalaš ovdáneami, ja eastadit loavkašuhttimiid. Loavkašuhttima fuomášupmi dagaha stuora reakšuvnnaid. Danne gáibiduvvo várrugasvuohta ja jierpmálašvuohta dakkár dilálašvuođain, main sihke vásiheaddji ja doalli leaba smávva mánát. Doaibmabijut mat álggahuvvojit fertejit guorahallojuvvot ja árvvoštallojuvvot ollislaččat, eaige vuođđuduvvot dovdduiguin.

​

Gieđahallat lea hehttet máná seksuálalaččat láhttet stoagadettiin, sihke siste ja olgun. Dávjá ferte ráhkadit konkrehta oadjebasvuođaplána. Geahča mildosa.

Earuhit ulbmillaš láhttema ja sáhkkiivuođa

Doaibmabijut vahátlaš seksuálalaš láhttema oktavuođas, fertejit veahkehit mánáid olahit dearvvašlaš seksuálalaš ovdáneami, ja eastadit loavkašuhttimiid. Fuomášit loavkašuhttimiid dávjá dagaha stuorra dovddolaš reakšuvnnaid. Gáibiduvvo várrugasvuohta ja jierpmálašvuohta dakkár dilálašvuođain mas goappaš bealit leaba smávva mánát. Doaibmabijut mat álggahuvvojit fertejit guorahallojuvvot ja árvvoštallojuvvot ollislaččat, eaige vuođđuduvvot dovddolaš reakšuvnnaid ektui.

Mánáidgárddiin lea doaibmageatnegasvuohta

Jus mánná gillá loavkašuhttimiid, de lea buohkain geat barget mánáidgárddis doaibmageatnegasvuohta, mii mearkkaša ahte galgá bissehit loavkašuhttima, dieđihit jođiheddjiide, iskat mii lea dáhpáhuvvan, álggahit doaibmabijuid ja ráhkadit plána vai loavkašuhttimat eai geardduhuvvo (mánáidgárdeláhka kap. 8).

RESSURSAT

Mánáidgárddeláhka: https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2005-06-17-64

Hálddašanplána (doaibmageatnegasvuođa vuođul)

Vuolábealde lea árvalus movt sáhttá gieđahallat muhtun ášši. Dát lea doaibmageatnegasvuođa vuođul, mii mánáidgárddiid bargiin lea.

OVDDASVÁSTÁDUS

Son gii dieđiha

Pedagogalaš jođiheaddji

BARGGUT

Son gii fuobmá dáhpáhusa, dieđiha pedagogalaš jođiheaddjái seamma beaivve.

(Jus diehtu boahtá váhnemiin, de bivdá pedagogalaš jođiheaddji ságastallama váhnemiiguin jođanit, áinnas vahku siste.)

 

Ossodatbargit ságaškuššet dáhpáhusa ossodatčoahkkimis:

  • Makkár mánáide guoskká?

  • Mii dáhpáhuvva?

 

Soahpat oadjebasvuođaplána (geahča mildosa) mii eastada ođđa rihkkumiid. Dieđihit jođiheaddjái ahte doaibmabijut álggahuvvojit.

ANSVAR

Pedagogalaš jođiheaddji ovttasbarga bargoveagain, geat leat máná lagamusas dahje geat oidnet máná.

GJØREMÅL

Čielggat dáhpáhusa: Hupmabehtet guoskevaš mánáiguin sierra. Jeara rabas gažaldagaid.

 

Ovdamearkkat gažaldagaide:

  • Mii dáhpáhuvai doavttirstohkosis odne?

  • Movt dutnje lei?

​

Oadjebasmahttit mánáid ahte mii eat dárbbaš geardduhit dáhpáhusa, ja ahte sii álo sáhttet hupmat soapmásiin jus dovdet sii eai leat oadjebasat stoahkamis.

 

Sus gii givssidii, sáhttá jearrat:

  • Geat earát stohket ná?

  • Leago oktage gii dahká diekkáriid du vuostá? Jos juo, de jearrá "Muital eambbo dan birra".

 

Váldde oktavuođa mánáidsuodjalusbálvalusain jus balat ahte mánná gillá veahkaválddálašvuođa dahje seksuálalaš rihkkuma váhnemiid/fuolaheddjiid dihte, ale ge dieđit váhnemiidda/fuolaheddjiide. Ságaškuša ášši namaheamet mánáidsuodjalusain ovdal go sáddet vuorjašuvvandieđáhusa dohko.

ANSVAR

Pedagogalaš jođiheaddji ovttasráđiid jođiheddjiin

GJØREMÅL

Váldde oktavuođa guoskevaš mánáid váhnemiiguin. (Ii buot váhnemiiguin mánáidgárddis). Juoge dárkomiid ja ságaškuša dáhpáhusa singuin. Muital ahte mánáidgárdi ráhkada oadjebasvuođaplána mii eastada dáhpáhusa dahje dáhpáhusaid geardduhit.

 

Jus mánáidgárdi lea árvvoštallan ahte galggašii sáddet vuorjašuvvandieđáhusa mánáidsuodjalussii, de galggašii dán dieđu juohkit váhnemiidda/ovddasteddjiide (jus eaba leat ieža sivalaččat fuolahisvuhtii dahje veahkaválddálašvuhtii - geahča tabeallaruittu badjelis).

ANSVAR

Pedagogalaš jođiheaddji ovttasráđiid jođiheddjiin

GJØREMÅL

Doaibmabijuid geahččalat 6 vahku ovdal go fas humat mánáin ja váhnemiiguin/fuolaheddjiiguin. Evalueret doaibmabijuid ossodatčoahkkimis ja joatkke bargguin fas 6 vahku ovdal go ođđasit ságastallat.

GJØREMÅL

Jus doaibmabijut eai doaimma ja loavkašuvvamat geardduhuvvojit, de ferte mánáidgárdi váldit oktavuođa veahkkeapparáhtain (geahča visogova). Váhnemat ožžot dieđu ja mieđihit viidásit čujuhit.

 

Jus váhnen ii mieđa ahte mánná dárbbaša veahki, de ferte mánáidgárdi dieđihit mánáidsuodjalusbálvalussii. Sáhttá maid geavahit sierra konsultašuvdnajoavkkuid, geahča www.seksuellatferd.no

ANSVAR

Pedagogalaš jođiheaddji muitala jođiheddjiide geat váldet oktavuođa veahkkeapparáhtain

Fágaidgaskasaš bargomálle vahátlaš seksuála láhttemiin

Ovttasráđđi

Plánaveahkki evttoha ahte mánáidsuodjalusas lea koordinerenovddasvástádus dáin áššiin, ja bovde gulaskuddančoahkkimii. Jus mánáidsuodjalusas ii leat vejolašvuohta, de lea dehálaš ahte earát váldet badjelasaset dán rolla. Ráđđádallamat galget čađahuvvot moadde beaivvi maŋŋá vahágahttima, vai buot bealálaččat ožžot oktasaš ipmárdusa viidáset bargui. Áigeguovdilis ásahusat maid sáhttá gohččut leat: (earret mánáidgárddi) dearvvašvuođadivššár, bearašsuodjaluskantuvra, mánáid- ja nuoraidpsykiatriija, politiija, stáhta mánáidviessu, suohkanpsykologa ja Bufetat. Ovddasteaddjit sáhttet searvat čoahkkima maŋemus oassái. Mánná ii galgga goassege searvat ráđđečoahkkimii. Ulbmil dáinna čoahkkimiin lea ráhkadit viidáset plána buot oassálastiiguin.

Ovttasráđi struktuvra

  1. Beavdde birra čoahkkáigeassu dáhpáhusa birra, oktavuohta ja doaibmabijut maid juohke ásahus lea bidjan. Juogadit vuorjašumiid.

  2. Luovos ságastallan: "Mii lea buoremus mánnái?"

  3. Maid sáhttá mu instánsa dahkat máná ovddas?

  4. Ráhkadit oadjebasvuođaplána iešguđetlágan arenaide (mánáidgárddiide, ruovttuide, astoáigái).

  5. Ovddasvástádusa ja bargguid juogadit.

  6. Čoahkkinjođiheaddji ovddasvástádus lea šiehtadit čuovvolančoahkkima sullii 3 vahku siste, sihkkarastin dihtii ahte buohkat leat bargan oasiset ja ságastallan viidásit barggu birra. Lea deaŧalaš ahte fuolaheaddjit váldojuvvojit mielde fágaidrasttideaddji ovttasbargui.

Mánáidgárddiid ovttasbargoásahusat

Vuosttášlinnjábálvalus

  • Mánáidsuodjalus

  • Dearvvašvuođadivššar

  • Bearašsuodjalus

  • Suohkanpsykologa

Nubbelinjábálvalus

  • Mánáid- ja nuoraidpsykiátralaš poliklinihkka

  • Habiliterenbálvalus mánáide ja nuoraide

Gealbobiras

  • Resursaovttadat V27 Betanien Bergen

  • Stáda mánáidviessu

  • RVTS

  • Rebessa

  • Konsultašuvdnajoavku

Rutiner for tverrfaglig samarbeid i saker med skadelig seksuell atferd

Personalet i barnehagen

  • Stoppe atferden

  • Informere pedagogisk leder og barnehagestyrer/enhetsleder

  • Snakke med de involverte barna om deres opplevelse av hendelsen

Barnehagestyrer/enhetsleder

  • Kontakte barnevern (og politi)

  • Sette inn akutte trygghetstiltak i samarbeid med pedagogisk leder

Barnevern

  • Koordinere det tverrfaglige arbeidet

  • Avholde samråd (så raskt som mulig etter hendelsen – dersom ingen andre allerede har tatt denne oppgaven)

Førstelinjetjenester

  • Familievernkontoret: Veiledning og hjelp til familien

  • Barnehage: Implementere trygghetsplan utarbeidet i samråd

  • Barnevern eller helsesykepleier: Veiledning og samtaler med barnet i samarbeid med en som barnet har tillit til.

Andrelinjetjenester

  • BUP: Utredning og behandling av barnet

  • Habiliteringstjenesten for barn og unge: Utredning av barnet og veiledning til barnehagepersonalet

Spesialistkompetanse

Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas

Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas

Jus lea mánáidgárdebargi ja áicá seksuálalaš láhttema mii dagaha unohasvuođa, maid dahká?

Vuosttažettiin oččodivččen ollislaš gova dilis. Lean hui mielas mánáiguin hupmat iige dušše mánáid birra. Mun humašin mánáin. Mánát máhttet iežaset eallima buoremusat ja sáhttet muitalit hui olu iežaset eallima duohtavuođas. Nu ahte mun livččen jearran mánás. Ovdamearkka dihte "Mun oidnen ahte don stohket doavttirin, muital dan stoahkama birra". De livččen čuovvolan ja sihtan muitalit dan birra eambbo. Áiccašin rumašgiela go mánná muitala. De várra livččen juogo nannen dahje láivudan iežan fuolastuvvama. Ja de manašin viidásit ja hupman mielbargiiguin - lagamus jođiheaddji lea várra buot lunddoleamos. Lea go dá ášši maid dieđiha mánáidsuodjalusbálvalussii dakkaviđe vai sáhttit go vuordit ja áicat eambo? Dahje álggahit go doaibmaplána viidásit čuovvoleapmái.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndbogain dan birra maid mánáidgárdebargi galggašii bargat jus fuolastuvvá máná dihtii.

Čuojahanáigi: 1:38

MB-1

Mii dákkár doaibmaplánas lea?

Juo, dál in áiggo dadjat ahte buot mánáidgárddiin lea doaibmaplána. Muhto mánáidgárdeláhka rievdaduvvui ođđajagimánu 1. beaivvi 2021. Ja dalle ásahuvvui aktivitehtageatnegasvuohta buot mánáidgárddiin. Doaibmageatnegasvuohta mii álgá árrat go mánát givssiduvvojit. Dat lea ráhkaduvvon vai buot mánáin galgá leat oadjebas ja buorre mánáidgárdebiras. Ja dalle don áiggut juo árrat bargagoahtit ja dakkár doaibmaplána ráhkada dakkára - gohčodit dan listun, gii galgá bargat maid ja goas. Ja dalle lea vuos sáhka das, ahte oažžut gova das mii lea dáhpáhuvvan, omd. muhtun dáhpáhusa, ja váldit dan viidáseappot. Ja de dákkár plánas čuožžu geas lea ovddasvástádus dahkat maid ja goas.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndboin mii doaibmaplána lea ja maid dat sisttisdoallá.

Čuojahanáigi: 1:08

MB-2

Hupmet ahte galgá dieđihit jođiheaddjái jus oaivvilda ahte lea govttolaš ágga fuolastuvvat. Muhto ferte go juohkit dieđuid jođiheaddjái?

Buohkain geat barget mánáidgárddis lea iešheanalis doaibmangeatnegasvuohta. Muhto mun oaivvildan ahte jođiheaddji berre ja galgá oažžut dieđuid, ja leat mielde doaibmaplána barggus. Dasgo dál han lea nu ahte mánáid seksualitehta lea ain veahá amas, veahá balddihahtti, heahpat. Juoga man birra ii soaitte hállat nu ollu. Dákkár barggus jurddašan ahte sáhttá leat buorre go lea jođiheaddji doarjjan, ahte ferte ovttasbargat go bargá mánáiguin geain lea vahátlaš seksuála láhtten.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndboin juohkit dieđuid jođiheaddjái vai ii.

Čuojahanáigi: 0:50

MB-3

Mii oadjebasvuođaplána lea?

Oadjebasvuođaplána lea lasahus doaibmaplánii. Sihkarvuođaplánas galget doaimmaid mat eastadit vahágahti seksuála láhttema dahje illasteami eará mánáid vuostá. Ovdamearkka dihte leat nu ahte mánná lea váldán mielde eará máná hivssegii ja bággen máná dahkat juoidá maid son ii livčče háliidan, dahje ii livčče galgan dahkat. Ja de sáhttet oadjebasvuođaplánas dakkár doaibmabijut ahte máná ferte čuvvut hivssegii muhtin áigodaga. Sáhttá maid leat máná lahkosis stoagadettiin. Gávdnojit doaibmabijut mat addet oadjebasvuođa sihke mánnái gii lea vahágahttán seksuálalaččat, ja mánnái gii lea loavkašuvvan. Dat lea oadjebasvuohta váhnemiidda ahte dát čuovvoluvvo mánáidgárddis.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndboin mii oadjebasvuođaplána lea.

Čuojahanáigi: 1:04

MB-5

Maid dahkat jus ballá ahte máná láhtten lea váhnemiid fuollameahttunvuođa geažil dahje seksuálalaš veagalváldimiid geažil?

Dalle ii galgga hupmat váhnemiiguin. Dalle galgá ságaškuššat ášši namakeahttá mánáidsuodjalusbálvalusain ja das de viidásit mannat. Fuomášupmi galgá sáddejuvvot ja jus lea nammaduvvon veahkaváldi, dahje jus mánná lea gullan gean birra ášši lea- de galgá politiijaide dieđihit.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndboin makkár áššiid ii galgga váhnemiidda/fuolaheddjiide dieđihit.

Čuojahanáigi: 0:30

MB-6

Makkár instánssain sáhttá ohcat veahki?

Veahki sáhttá ohcat Stáhta mánáidviesus, RVTS, Rebassas, NOK-guovddážiin ja doppe leat máŋga báikki main lea nanu gelbbolašvuohta, ja mat sáhttet veahkehit viidáseappot dákkár barggus.

 

Muhto iežat vásáhusaid vuođul? Dajašit go ahte ohcá veahki dákkár instánssain, dat geahpida mánáidgárdebargi bargonoađi?

Na, dat goit addá oadjebasvuođa du dilálašvuhtii. Oaččut veaháš eanet gelbbolašvuođa. Don oaččut veahki olbmuin geat máhttet dán ja geat leat bargan dainna máŋggaid jagiid, ja geat barget earenoamážit mánáiguin geat vahágahttet seksuálalaččat.

Nils Heldal ságastallá Margareth N. Brøndboin daid instánssaid birra gos sáhttet ohcat veahki.

Čuojahanáigi: 0:50

MB-7

Don barggat BUPas: Jus du lusa boahtá mánná gii lea njeallje jagi vásihan seksuálalaš veagalváldima. Maid dagat?

Dávjá go mii oažžut čujuhusa mánáide geat leat illástuvvon dahje gillán seksuálalaš vearredaguid, de álggahit guorahallama mii bistá sullii 6 vahkku. Ja dan guorahallamis lea mis dávjá traumakárten ja stoahkama áican. Sáhttá jearahallat váhnemiid, hupmat dávjá mánáidgárddiin ja háhkat dieđuid čielggadanáigodagas. Muhtumin sáhttit maid álggahit traumadikšuma oktanaga, muhto mis lea váldodeaddu čielggadeamis álggos. Muhtumin soaitá fuomášuvvot ahte mánná gillá seksuálalaš veahkaváldima, vaikko lea čujuhuvvon eará ášši dahje dikšuma vuođul. Mis lea dieđihangeatnegasvuohta mánáidsuodjalusbálvalussii, ja mis lea hehttengeatnegasvuohta nu go eará almmolaš instánssain. Go mánná lea boahtán čielggadeapmái, de galgat buktit ovdan muhtinlágan diagnostalaš árvvoštallama, dahje diagnostalaš árvvoštallama. Dávjá sáhttet mánát, geat gillájit seksuálalaš illasteami, oažžut post-traumáhtalaš streassagillámuša nugo PTSD.Ja de sáhttá leat nu mánát ođđasit muitájit iešguđetlágan áššiid. Bohtet jurdagat dahje govat dáhpáhusain, sáhttet dagahit ahte sii deddojit oađidettiin dáhpáhusaid dihte. Sii soitet geahččalit garvit báikkiid dahje olbmuid geat muittuhit dáhpáhusa. Ja sis sáhttet negatiivvalaččat rievdat jurdagat ja dovddut. Sii sáhttet leat hui suhtus, balus, ja muhtumiin sáhttet dovddut jámálgit. Muhtun mánát healkkehit jođánit, sis leat váttisvuođat konsentreret, ja sii bártidit oađđit. Nu ahte čielggadanáigodagas mii geahččat dan, vai gávnnahit makkár divššu mii sáhttit addit mánnái.

Nils Heldal ságastallá Renate B. Sjaastadain terapiijaortnega birra mii lea mánáide geat leat vásihan seksuála vearredaguid.

Čuojahanáigi: 2:30

R6

Veaháš fas trauma dikšumii mii lea din dálkkodeamis. Ávkkuha go dat smávva mánáide geat leat njeallje jagi dahje nuorat?

Juo, lea ávkkuhan olbmuide geaidda lean atnán traumadikšuma. Unnit mánáide sáhttá lágidit narratiiva muitalusa, maid mánná sáhttá leat mielde hábmemin. Sii sáhttet juogo sárgut, málet, dohkáiguin dahje biillaiguin čilget dáhpáhusa. Ja de čálán muitalusa mii sáhttá leat dego ná: "Go ledjet unni, de dáhpáhuvai juoga mii ii lean buorre". Ja de mii sáhttit ráhkadit muitalusa dan birra, ja de mii sáhttit geavahit dan muitalusa bilaterála stimulerenvugiin. Muhtin mánát liikojit sihke čalbmelihkastagaide ja auditiiva stimulerema.

 

Dál lea EMDR birra?

Juo, dál lea EMDR birra. Dávjá geavahan dan mánáide. Mis lea narratiiva vuolggasadjin, mas mii čállit muitalusa. Go leat dan hábmen, de lohkagoahtit dan botta go sii ožžot bilaterála stimulerejuvvon veahki. De sáhttet mánáin leat juogo čalbmelihkastagat, lihkastagat ja jienat, dahje dušše "buzzarat". Muhtin mánát liikojit čohkkát fuolaheaddji askkis. Fuolaheaddji sáhttá muhtumin čohkkát maŋábealde. De mun logan dan botta go mánná čuovvu mielde stimulerema. Ja de sáhtán jearrat: "Go jurddašat dán birra - nullas gitta logežii - man váivi lea jurddašit dán birra?" Geavahan govaid. Narratiivvas lea dehálaš ahte galgá jurddašit, muhto diehtit ahte son lea oadjebas dál. De sáhtán jearrat maŋŋel: "Go jurddašat dán birra dál, maid dovddat? Man oadjebas leat 1-7 rádjai, mas 7 lea oadjebasamus".

Nils Heldal ságastalla Renate B. Sjaastadain dan birra ahte mánáide sáhttá EMDR traumadikšun ávkkálaš.

Čuojahanáigi: 2:21

R7

Sullii man guhka ádjána máná trauma dikšun?

Dat duođaid lea máŋggadáfot. Jus mánná lea gillán fuollameahttunvuođa, veahkaválddálašvuođa, dahje veagalváldima máŋggaid jagiid, de rivdet máná eavttut. Sis ii leat oadjebasvuohta iige dat oadjebas vuođđu, ja de soaitit ádjánit guhkit. Lea váttis meroštallat áiggi traumagieđahallamii smávva mánážiiguin, soaitá 15-20 diimmu. Muhtumat lohket maid ahte sáhttá leat gávcci diimmu, muhto dat gal mu mielas lea unnán. Oaivvildan ahte lea dehálaš hupmat eará áššiid birra maŋŋel go lea gillán trauma. Berre hupmat rájáid birra, movt dovdduid mudde, oktavuođaid birra earáiguin ja iežas seksualitehta birra. Sii han galget maid máilbmái ja dovdat buori oktavuođa sin gorudii, vaikko vahát lea geavvan.

Nils Heldal ságastallá Renate B. Sjaastadain dan birra man guhká mánná dárbbaša traumadálkkodeami maŋŋel go lea gillán veagalváldima.

Čuojahanáigi: 1:08

R8

Traumameannudeamis sáhttá leat nu ahte dat gáibida áiggi, ja de fáhkkestaga sáhttá luovvanit?

Duohta lea, ja sáhttet ihtit eanet dieđuid veagalváldima birra ovtta diimmus. Nu ahte jus váhnen lei diimmuid dahje ii - de sáhttet váhnemat maŋŋel riŋget BUPii ja muitalit ahte dál son lea muitalan vel eambbo dáhpáhusa birra. "Dat lea bidjan olu johtui sus, lea go vejolaš hupman dán boahtte háve?" Dat han lea hui buorre ahte váhnemat dahket dan. Láven dadjat váhnemiidda/fuolaheddjiide, ahte lea hui buorre go muitalit reakšuvnnaid birra trauma dálkkodeami ja diimmuid maŋŋel. Sáhttá gal maid leat nu ahte go boarásnuvvet de bohtet ovdan eará dáhpáhusat, muhto juste dalle ii lean áigi hupmat dan birra.

Nils Heldal hupma Renate B. Sjaastadain dan birra ahte meannudettiin sáhttet boahtit ovdan eambbo detaljjat dahje muitalusat.

Čuojahanáigi: 0:59

R9

Sáhttet go mánát geat loavkašuhttet seksuálalaččat maid oažžut veahki dis?

BUP:as lea čujuhusvuođđu mii geavahuvvo go lea duođalaš ballu mánáide vuollel guhtta jagi. Jus mánáidgárdemánná lea čájehan seksuálalaš láhttema dat sáhttá čuožžut čujuhusas, muhto eanaš eará symptomaid oktavuođas. Sáhttá čuožžut ahte balahuvvo ahte leat láhttenváttisvuođat, ADHD dahje ovdánandávda. Sáhttá traumaid dahje lossa nođiid dihte. Dat čielggaduvvo seamma ládje go dábálaš čujuhusain. Seksuálalaš láhttema ferte eará diagnostalaš kriteriaid oktavuođas geahččat. Muhtin mánáin leat váttisvuođat impulssaid stivremiin, mii dagaha váttisin nuppi rájiid dovdat, ja sáhttet maid váttisvuođat sosiála kodain. Muhto eatnasat leat mánát geat leat šaddan bajás ruovttus váilevaš fuolahusain, veahkaválddiin, áitagiiguin dahje seksuálalaš rihkkumiiguin.

 

Lea go seammalágan dikšun/reaiddut, go dat maid geavahehpet gillájeaddjái?

Jus mánná lea gillán trauma, de oaivvildit ahte lea deháleamos dikšut traumavásáhusa ektui. Mii oaivvildit ahte mánáide ii leat lunddolaš čájehit vahátlaš dahje fuolastuhtti seksuála láhttema. Sii ohppet dan juosat. Nu ahte lea dehálaš bargat traumaiguin mat sis sáhttet leat, beroškeahttá eará diagnosain. Seksuála láhttema lea dehálaš gieđahallat. Sii leat mánáidgárdemánát, sii eai leat nu stuorrát, danne lea hui dehálaš ahte ollesolbmot birrasis veahkehit. Ja BUPas mii sáhttit hupmat dovdduid muddema birra. Maid olmmoš bargá go lea suhttan ja balus? Movt sáhttá muddet dovdduid mánáid eavttuid mielde, sin giela ja stoahkama. De mii sáhttit hupmat rájáideamet birra, earáid rájiid birra ja dearvvašlaš seksualitehta birra.

Nils Heldal hupma Renate B. Sjaastadai dan dikšuma birra mii lea mánáide geat seksuálalaččat loavkašuhttet nuppiid, ja lea go earálágan go eará dikšumat.

Čuojahanáigi: 2:56

R10

BUPas lea vejolaš čađahit AIM-kártema mánáide vuollel 12 jagi.

 

Go mánát leat hui unnit, de čohkke instánssaid máná birra ovttas váhnemiiguin. Dat sáhttet leat váhnemat, mánáidgárdi, PPT, dearvvašvuođadivššár, ja earát geat leat mielde kártemis ja sáhttet čilget - mii dáhpáhuvai máná bajásšaddanbirrasis juste dan áigge, ja makkár symptomaiguin mánná čájehii seksuálalaš láhttema.

 

Dán vuođul sáhttá gávdnat doaibmabijuid mat leat dehálaččat dál. Jurddašit orrot go eará mánát ruovttus? Leat go oappát ja vieljat? Mo lea mánáidgárddis? Sáhttá ráhkadit oadjebasvuođaplánaid, mat sihkkarastet doaibmabijuid dál ja viidáseappot. Ferte maid vuhtiiváldet álgá go mánná skuvlii. Riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea hirbmat dehálaš. Dat leat ollesolbmot máná birrasis geain lea ovddasvástádus čuovvolit. Mánná lea oahppan juoidá mii ii leat riekta, ja de ferte oahpahit mii lea riekta.

Renate B. Sjaastad muitala AIM-guorahallama birra mánáide vuollel 12 jagi.

Čuojahanáigi: 1:25

R11

Mii lea Mánáidviessu?

Stáhta mánáidviessu lea politiijaossodagaš mii lea ožžon ovddasvástádusa láhčit dili ja čađahit dutkamušaid mánáin geat leat vuollel 16-jahkásaččat, geat leat juogo loavkiduvvon dahje vihtanat duođalaš ráŋggáštusáššiin. Midjiide geat bargat Mánáidviesus, lea bargu guovtti oasis. Nubbi bealli lea čuovvut heivehuvvon dutkamušaid, addit mánáidfágalaš rávvagiid ja mánáidperspektiivva dutkamuššii. Nubbi oassi sulastahtte BUPa poliklinihka, gos vuostáiváldit mánáid ja váhnemiid čuovvoleapmái.

 

Man dávjá oažžubehtet sisa mánáid geat leat vuollel 6 jagi?

Dávjá jus lea loavkašuvvan dahje galgá vihttánin. Oalle stuora oassi sis gažaduvvojit Mánáidviesus Norggas.

​

Muhto ii goassege sivalažžan?

Ii goassege sivalažžan.

Nils Heldal ja Kjell Olav Tømmeråsa hupmába mii Stáhta mánáidviessu lea ja makkár veahki doppe sáhttá oažžut. Sis eai leat leamaš áššáskuhtton olbmot geat leat vuollel 6 jagi.

Čuojahanáigi: 1:01

KO1

Movt hupmat mánáiguin geat leat vuollel guhtta jagi?

Politiija geavaha erenoamáš vuogi go gažadit Mánáidviesus. Dat lea seamma vuohki mii mánáidsuodjalusbálvalusas lea, ja gohčoduvvo ámmátlaš mánáidságastallamin.

 

Ságastallama sisdoallu, mii ii guoskka gažadeapmái, rievddada ášši ektui. Jus áššáskuhtton olbmot dárbbašit čuovvoleami, de sáhttit bargat traumadivššuin. Balahuvvon olbmuiguin ságastallá fas eará vugiin. Muhto dávjá vuhtto ahte sis leat traumat. Danne soaitá dárbbašlaš bargat traumadivššuin ovdalgo bargagoahtá vahátlaš seksuálalaš láhttemiin. Ja de mii geavahit AIM-gieđahallangiehtagirjji.

Nils Heldal ságastallá Kjell Olav Tømmeråsain mánáidviesu gažadanvuogi birra. Sii heivehit gažadeami jus mánát leat vihtanat dahje gillájeaddjit ráŋggáštusáššiin, ja bidjet čuovvoleami.

Čuojahanáigi: 1:01

KO3

Jus mánáidgárdebargi vuorjahuvvo máná seksuálalaš doaimmaid dihte, sáhttá go mánáidviesus jearrat ráđiid?

Midjiide riŋgejit measta vahkkosaččat. Goit moatte geardde mánus iešguđetlágan mánáidgárddiin, mánáidskuvllain gos mánát leat, geat juogo muitalit ahte sii leat vásihan juoga iežaset rupmaša vuostá, dahje ahte sii oidnet muhtun mánáid dahkamin juoidá eará mánáid rupmaša vuostá, mii sin mielas ii leat dohkálaš.

 

Movt rávvebehtet?

Dat rievddada dan ektui man duođalaš ášši lea. Mii geavahit johtolatčuovgavuogádaga maid Janussenter Dánmárkkus lea vuođđudan, ja Hegge Norggas lea viidáset ovdánahtten. Dat čilge bures movt jurddaša ahte dearvvašlaš seksualitehta, vuorjašuhtti seksualitehta ja mii vaháguhtti seksualitehta lea iešguđet agiin.

Nils Heldal ja Kjell Olav Tømmeråsain hupmaba ahte Mánáidvissui sáhttá riŋget ja ráđiid oažžut.

Čuojahanáigi: 1:07

KO4

Jus mánát loavkašuhttet seksuálalaččat go leat 6 jahkásaččat. Gii čielggada daid?

Mii oaivvildit ahte mánáidgárdi gos leat mánát geain lea dákkár láhttenvuohki, ferte dieđihit mánáidsuodjalusbálvalussii, ja sii sáhttet čujuhit BUPii, mii dađistaga sáhttá fállat čuovvoleami.

Nils Heldal ja Kjell Olav Tømmerås lohkaba ahte Mánáidviessu ávžžuha veahki ohcat mánáidsuodjalusas ja mánáid- ja nuoraidpsykiatriijas.

Čuojahanáigi: 0:25

KO5

bottom of page