2.1 VUORJAŠUHTTI JA VAHÁTLAŠ SEKSUÁLA LÁHTTEMA BIRRA
Seksuálalaš láhttema sivat mánáidgárdemánáin
Gaskal 30 ja 50% vearredaguid mánáid ja nuoraid vuostá, dahket eará mánát ja nuorat (gitta 18 jagi boarrásat). Dábáleamos lea ahte boarrásit mánát ja nuorat vealahit nuorabuid veahkaváldimin. Ii leat nu dábálaš ahte ovdaskuvlamánát loavkašuhttet eará ovdaskuvlamánáid. Seammás sáhttet mánáid ja nuoraid veahkaválddálašvuođat dagahit seamma stuorra vahága go rávisolbmuid veahkaválddálašvuođat, ja danne ferte dat bissehuvvot. Go mii diehtit mii lea dearvvašlaš seksualitehta mánáide, de sáhttit ovddidit dearvvašlaš ovdáneami. Dasa lassin mii sáhttit álkibut fuomášit mii lea vuorjašuhtti ja vahátlaš seksuálalaš láhtten. Dasto sáhttá mánáide fállat dan veahki maid sii dárbbašit vai eastadit unohis ovdáneami. Bargiin lea maid geatnegasvuohta suddjet eará mánáid, vai eai gillá seksuála loavkašuhttimiid ja illastemiid.
Dávjá lea vuorjašuhtti ja vahátlaš seksuála láhtten mearkan dasa ahte máná vuođđodárbbut, čálganvejolašvuođat dahje sosiála váttisvuođat eai gokčojuvvo. Dagut sáhttet maid speadjalastet láhttemiid maid ieža leat vásihan dahje oaidnán, fysalaččat dahje digitála mediaid bokte. Seksuála láhtten lea dávjá oasáš máŋgga hástalusas mat mánás leat, ja daid ferte ipmirdit ja geahččat dan konteavsttas.
Iešguđetlágan vuogit movt ipmirdit vuorjašuhtti ja vahátlaš seksuálalaš láhttema.
-
Reakšuvdna iežas traumáhtalaš eallindáhpáhusaide.
-
Váilevaš sosiála gálggat.
-
Impulsiivitehta.
-
Oktovuohta, lossavuohta.
-
Váttisvuođat stivret dovdduid.
-
Oahppanváttisvuođat ja neurologalaš hástalusat.
-
Čatnasanváttisvuođat.
-
Háliida fuomášumi.
-
Sáhkkivuohta.
-
Dárbu lea bearráigehččui ja oadjebasvuhtii.
Vuorjašuhtti ja váttis seksuálalaš láhtten
Vuorjašuhtti láhtten mánáin, geat leat vuollel 6 jahkásašaččat, sáhttá vuolgit das makkár láhttenvuohki lea, man čielga mihtut/plána, ja man dávjá dahje man guhká. Dat sáhttá maid vuorjat go mánáin, geaidda dat guoská, lea eará dássi agi ja ovdáneami ektui.
Ovdamearkkat:
-
Sii beroštit rávisolbmuid seksuálalaš láhttemis ja seksuálalaš stohkosiin, ja sin lea váttis sollet vaikko ožžot dieđu rávisolbmos.
-
Seksuálalaš dahje pornográfalaš giella, mii ii leat heivehuvvon agi ektui, o.m.d. lohka njammat cillu, son lea gimis, váldojuvvot maŋábealde, jna.
-
Hirbmat áŋgir earáid vuolledábiid guoskkahallat.
-
Čuvvoda earáid hivssegii geahččat ja guoskkahallat eará mánáid.
-
Oarbinat geain goappašagain lea seksuálalaš láhtten.
-
Láhttet seksuálalaččat rávisolbmuiguin mánáidgárddis, ovdamearkka dihte lohkat seksuálalaš sániid, seammás go guoskkaha bargiid bađa/ratti.
-
Bidjá diŋggaid bahtii dahje váginai (ja ii dušše ráiggiid vuostá).
Dehálaš čuovvut mielde ja čohkket dieđuid
Jus balaha váttis seksuálalaš láhttema, de lea dehálaš čuovvut mielde, áicat ja čohkket dárbbašlaš dieđuid doaimmaide. Ferte maid doarjut ja oahpahit movt dearvvašlaš ja buorre seksualitehta lea. Čále áinnas mii oidno ja gullo. Dát sáhttá leat logga jus šaddá áššin boahtteáiggis. Váttis seksuálalaš láhtten sáhttá rievdagoahtit čielga vahátlaš seksuálalaš láhttemii, mii ferte bissehuvvot.
Vahátlaš seksuálalaš láhtten
Vahágahtti seksuálalaš láhtten lea rájáidrasttildeaddji, loavkašuhtti dahje áittardeaddji, ja dovdomearkan leat ahkeerohusat, láddan, fysalaš givrodat ja sturrodat mánáid gaskkas. Dat sáhttá maiddái orrut badjelmearálaš, čihkosis, bákkolaš dahje ráfehuhtti. Stohkosat šaddet váttisvuohtan dahje vahágahttin danne go geavahuvvo fápmu, áitin ja bággen. Dakkár láhtten ferte bissehuvvot ahkái heivvolaš ja gudnejahtti vugiin.
Ovdamearkkat vahátlaš seksuálalaš láhttemii, mánáin geat leat vuollel 6 jagi, sáhttet leat:
-
Áđđestallat ollesolbmuid seksuálalaš láhttema stoagadettiin.
-
Bákkus stimuleret iežas (Bákkus onaneret).
-
Bágge eará mánáid seksuálalaččat stoahkat.
-
Bákkuin čuoggu diŋggaid eará máná váginai dahje bahtii.
-
Mieleavttus viggá rávisolbmuid vuolledábiide guoskkat.
-
Mánát geat dávjá guoskkahit eará mánáid ja ollesolbmuid priváhta rumašosiid.
Lea go mánnái erohus lea go mánná vai eará mánná gii illasta dahje loavkašuhttá?
Dávjá jurddašan ahte lea dáhpáhusa ja máná vásáhusa birra. Muhtumin han sáhttet ollesolbmot máná birrasis jurddašit ahte "dat ii lean nu stuora ášši", muhto seammás sáhttá mánná čájehit stuora reakšuvnna. Nu ahte lea viidodaga birra ja man guhká bistá. Leago dát dáhpáhuvvan oktii vai máŋgii? Lea go veahkaválddálašvuohta ja áitagat, vai fámu boastut geavahan mánnái? Muhto jus lea rávisolmmoš, de gal seahkána politiija ja juridihkka áššái. Nu ahte mánná sáhttá vásihit ahte eadni dahje áhčči šaddaba giddagassii. Mánná sáhttá šaddat ieš maid dikki vuordit, ja mánná sáhttá sirdojuvvot eret ruovttus dán geažil. Jus eará mánát givssidit nuppi máná, de ferte árvvoštallat man duođalaš dát lea máná vásáhusaid ektui.
Nils Heldal ságastallá Renate B. Sjaastadain mii dat lea mii earuha rávisolbmuid ja mánáid veahkaváldima.
Čuojahanáigi: 1:23
R5
Dál mii guorahallat mat vahátlaš seksuálalaš doaimmat lea mánáidgárdemánáin. Lea go das vaššivuohta? Leatgo eará áššit? Movt háliidat meroštallat dan?
Na, mun oaivvildan ahte vašánis seksuálalaš láhtten lea go bággejit eará mánáid searvat seksuála stohkosiidda. Soaitá jurddašit ahte dán lea dehálaš čuovvut mielde. Dahje sii nihttet ja bággejit bargat earáid nu go son háliida, de sii leat veahá ovdánan iežaset seksuála stohkosis. Láven dadjat ahte mánáid stoahkan galgá leat skužisteapmi, nugo: "dál oainnán du cissá, hihi". Dat galgá leat somá. Muhto go šaddá vašánis stoahkamálle, de ferte gozuin leat.
Háliidan namuhit ovdamearkka go bargen mánáidgárddis. Dalle lei muhtun unna bártnáš gii jearai mus "Margrethe, leat go don anašan iežat isidin ovdal bohtet mánáidgárdái?" Ja de jurddašin "baikačivga", in ge jienádan maide. Muhto dál livččen jearrat "Mii lea anášit. Maid dat mearkkaša?". Dušše gullat diehtá go son. Son lei viđa jahkásaš. Oktii son čuoččui stuolu alde ja nalai buvssaid go boradeimmet. De geigii bađa ja jearai "gii háliida cilana deaddilit mu bahtii?". De dadjen: "Bjarne! Čohkket!". Dál go lean viison, de jearašin baicce: "Gii dan dahká, Bjarne? Dovddat go muhtima gii deaddila cilana du bahtii? Muital dan birra eambbo!". Livččen sihtan su čohkkedit, jáđe mun livččen dadjan "Bjarne, eske jerret gii háliida deaddilit cilana du bahtii. Maid dat mearkkaša, Bjarne?" Dan livččen jearran dál.
Seamma bártnáš jearai maid oktii "Margrethe, mun sáhtán du cissá njoallut, de sáhtát don mu cissá njoallut?" Ja jáhkán mun veahá čáhpodin dalle. In gillen guldalit ge. Dál livččen jearran "Maid dat mearkkaša Bjarne?" "Dovddat go mánáid geat njammet rávisolbmuid cissáid, dahje rávisolbmuid geat njollot mánáid cissáid?" Dán bárdnis lei áhčči, ja lihkus de vázzen kurssa ja ohppen veagalváldimiid birra. Oktii stohken Bjarniin ahte mun lean Bjarne, ja son galggai leat su áhčči. Mun čohkkán ja geahčan mánáid-TV ja boradan ja jugan mielkki. Ja de boahtá sisa nugo su áhčči ja dadjá: "Dál manat nohkkat!". "Ii, mun háliidan guhkit gohccit, borrat ja juhkat eambo mielkki" vástidin mun. De son gaikkihii mu ja dajai: "Dál manat nohkkat. Ja de nuolat vuolildasbuvssaid, go dál mun áiggun deaddilit návlli du bahtii!". De bessen gullat juste nu movt lea. Jahkebealli golai dan rájes go jearai mus vuohččan "Leat go anašan iežat isidin ovdal bohtet bargui?". Dát ádjánii jahkebeali, nu ahte muitte jearrat ja speadjalastit mánáid.
Speadjalaste mánáid ja jearat. Maid don dál logat? Don jearat háliida go oktage návlli deaddilit du bahtii? Maid dat mearkkaša Bjarne? Ale bala jearrat, ja jus ii nagot juste de jearrat de sáhttá jobe jurddašit ge: “Maid son jearai eske/ikte?”. “Bjarne, ikte jerret mus...”. Jearat okte fas. “Ikte, in gullan nu bures go son jerret háliida go oktage čugget návlli du bahtii. Maid dat mearkkaša dutnje?”. Dáin mánáin ii leat dušše sávakeahtes seksuálalaš láhtten, sis lea vel láhtten mii lea veahá eará. Ja dan dan fertet iskkat. Son lei hyperaktiivvalaš bártnáš geas lei hui olu álohii. Dat ii lean dušše dat movt son čájehii seksualitehta. Dat lei su vašánis seksuálalaš stoahkanmálle. Son máhtii nu olu sániid maid mii eat oba váldán ge bealljái, ja jurddašeimmet son lea dušše ártet. Nu ahte berre jearrat. Mánát geat gillájit seksuálalaš veahkaválddi, eai dárbbaš álo čájehit seksuálalaš láhttema, ii eisege. Sii eai háliit cissáin makkárge dahkamuša. Sii soitet čájehit eará signálaid jus lea mihkke mii vuorjá, ja de mii fertet jearrat. “Bjarne, mun vuorjašuvan veahá duinna. Mun oainnán dus ii leat nu buorre ja gulan dus lea dávjá čoavji bávččas?”Mánát geain lea nie dávjá čoavjebávččas go dus, sis lávejit váivves jurdagat. Movt dat lea leahkit don, Bjarne? Lea go oktage gii bargá du vuostá daguid maid earát eai daga?” Dat eai leat seksuálalaš stohkosat mat duođaštit ahte mánná gillá seksuálalaš veahkaválddi. Dat lea myhta maid mii fertet heaitit jáhkkit. Eará áššit maid vuorjašuhttet.
Nils Heldal ságastallá Margrete W. Aaslandain "Bjarne" birra: Rávisolbmot jođánit ipmirdit boastut dahje badjelgehččet mánáid cealkámušaid, ja de eai ipmir ahte mánná gillá veahkaválddiin.
Čuojahanáigi: 5:07
M11
Nu ahte buoremus ráva mánáidgárdebargiide, geain lea ilgadis dovdu dan ektui movt mánáidgárdemánná čájeha seksualitehta, lea jearrat gažaldagaid. Jearrat rievttes gažaldagaid ja huma mánáin?
Juo, huma mánáin ja geahča leatgo eará áššit maid. Lávejit gal dadjat - don measta oidnet dan mánáin - muhto dalle galgá ollu hárjáneapmi. Olmmoš fuobmá, ahte mánás ii leat buorre dilli, dat fuobmá rumašgiela. Jus mánás lea ollu čoavji bávččas, čierru ollu, ferte smiehttat. Mii sus lea, ja mii suinna lea geavvan? Ja jearrá mánás "Leago oktage gii dahká juoidá dutnje maid ii oktage eará daga?" Mu mielas dat lei hui fiinna gažaldat. Lassin galggašii vel hupmat seksualitehta positiiva beliid birra mánáiguin . Dalle mánát ipmirdit omd. ahte "Ná dahká eadni muinna"
Unna mánáš váccii ja doalai áhčis gieđas go vulggii mánáidgárddis eatni lusa. De dadjá mánná: "Áhčči, mun in háliit etniin". "Manin eatni lusa it háliit?" jearai áhčči. "Eadni cissás lea nu guohca" "Hea? Eatni cissás lea guohca?". "Juo, eatni cissás lea guohca go mun šattan njoallut dan, de son čárvu čiččiid ja dahká ártegis jienaid". Áhčči gal dieđusge veahkehii dán unna bártnáža. Muhto diet bártnáš ii lean goassege hupman seksuálalaš veagalváldima birra. Muhto áhčči lei hupman mánáidisguin seksualitehta birra. Son lei hupman mánáiguin mot olmmoš šaddá. Ja dalle dajai mánná "Mun in háliit eatni lusa go sus lea guohca hádja cissás". Nu ahte dát lei gelbbolaš mánná. Geas lei dearvvašlaš áhčči. Pedagogalaš oahpu haga.
Nils Heldal humada Margrete W. Aaslandain makkár gažaldagaid ollesolmmoš sáhttá jearrat jus vuorjašuvat mánáin.
Čuojahanáigi: 1:49