1.1 MAANAJ SEKSUELLEVOETI BÏJRE
Hør teksten på denne siden som lyd
Maanaj seksuellevoe leah jïjtsistie
Seksualiteete lea jeatjahlaakan maanide. Maanaj seksualiteete jïjtsistie sjædta viertiestamme don geerve almetjen voerkes seksualiteetine. Maanan seksuelle domtesh maehtieh dååjrese daajigujmie årrodh, eah dah geerve almetji domtesh seksualiteeten bïjre damth. Eah maanah maehtieh dej njaelkies domtesi gaskem joekehtidh gosse jijtjemse gïetesne jallh tsavnosne deehkede. Maanaj erotiske dahkoeh maanaj veartenisnie gååvnesieh. Maana seksuelle dahkoeh goerehte jïh dååjrehte. Dïhte ånnetji ånnetji voerkes daajroem jïjtse seksualiteeten bïjre åådtje. Dïhte puberteeten vööste evtiesåvva, jïh joekoen tjïelke puberteetesne sjædta.
Seksuelle evtiedimmie lea bielie maanan evtiedimmeste
Seksualiteete lea bielie maanan iemie evtiedimmeste seammalaakan goh jeatjah evtiedimmiesuerkieh, maahta njaalmeldh, motorihkeles, kognitijve, sosijaale, emosjonelle j.n.v. årrodh. Almetje reakasovveme goh seksuelle gaagkoeh mah gaajesjimmiem niktieh, jïh lea ereksjovnem vïhtesjamme åvtelen maana lea reakasovveme jïh slïedtetji luvnie. Joe dehtie raejeste maana lea 4 asken båeries maahta sov tjoeleorgaanh gaavnedh jïh dejtie doehtedidh. 1-2 jaepieaalteren raejeste maanah sijjen tjoeleorgaanide vuerkiehtieh jïh lyjhkoeh dejtie gaajesjidh. Maana lea tjetskehke jïh damta njaelkies dam bieliem kråahpese gaajesjidh, jïh ij dam seamma åssjalommem utnieh goh geerve almetjh seksualiteetine ektiedieh.
Seksualiteete ij leah jearohke funksjovnevoeteste
Jis maanah sööjmebe evtiedimmiem jeatjah suerkine utnieh, dellie seksuelle evtiedimmie aaj maahta sööjmebe årrodh jallh jeatjahlaakan. Dah maanah leah vaahresne ålkoestamme sjïdtedh vihkeles stååkedimmeste jïh lïerehtimmeste, juktie jeatjebh vienhtieh dah leah jeatjahlaakan jallh eah sijhtieh meatan årrodh. Daelie vihkele sjïehteladtedh. Vuartesjh kapihtelem 1.3: Råajvarimmieh juktie verries seksuelle evtiedimmiem evtiedidh.
Daajroen gaavhtan maehtebe aelhkebelaakan verries jïh nåake seksuelle dåemiedimmien gaskem joekehtidh
Ihke barkijh maanagïertesne edtjieh maanam sov seksuelle evtiedimmesne viehkiehtidh jïh dåarjoehtidh dellie vihkele maahtoem maanaj jïh seksualiteeten bïjre utnedh. Jis vaenie maahtoe dan bïjre fååtese, ij maehtieh sïejhme jïh sïejhmehts seksualiteeten gaskem joekehtidh. Jienebh tuhtjieh gïerve jïh ovsjïehteles maanajgujmie seksualiteeten bïjre soptsestidh, daate maahta jïjtse dååjrehtimmiej jih juerien gaavhtan årrodh aamhtesen bïjre. Aelhkie sjaejmoejidh/skaamasjadtedh jis jïjtjemse mïsse akt pleentie mij privaate domtoe, maahta ovseekere domtedh guktie edtja seksualiteeten bïjre soptsestidh jïh damtedg ij barkoem buektehth. Ij gan daejrieh guktie eejhtegh sijhtieh reageeredh.
Maanah gaagnadehtieh maahtoste sjïdtieh
Goerehtimmie vuesehte maanah mah vervies seksuelle evtiedimmide utnieh, lïerieh leah luhpieh raasth bïejedh ektiebarkosne jeatjah maanajgujmie. Goerehtimmie aaj vuesehte dah mah maahtoem utnieh seksuellevoeten bïjre guhkebe vuertieh eannan voestes aejkien gujnestehtieh, jïh dah buerebe buektiehtieh raasth bïejedh man bïjre hijven jïh maam leah nåake. Daejtie maanide aarehkåbpoe bïevnieh seksuelle daaresjimmiej bïjre, eah dan ååntjestalledh pornoeste (tjeejehtimmie), sööjnebe voestes aejkien gujnestehtedh jïh kondomine.
Dejtie lïerehtidh bïeljelidh, men geerve almetjh dïedtem utnieh daaresjimmiem tjöödtjehtidh
Seamma tïjjen vihkeles jiehtedh ij leah gåessie maanan dïedte raasth biejedh daaresjimmide dej vööste. Dïhte gie eajhnadovveme seksuelle daaresjimmieh darjodh sæjhta dam darjodh seamma maam maana jeahta, jïh dïhte sïejhmemes siejhme gaajesjimmine aalka goske seksuelle gaajesjimmie sjædta. Naemhtie maana ij jarkelimmiem guarkah. Almetje maahta gïehtjeldidh, nulliehtidh, nihtedh jïh maanam soptsestehtedh dåeriedidh, jïh dellie daaresjimmie heannede. Maanan jallh noeren ijje jallh tjöödtjehth, ij naan vihkelesvoetem utnieh. Dan åvteste vihkele maanah lïeredh incesten jïh seksuelle daaresjimmien bïjre. Ij guhte åadtjoeh naemhtie dåemiedidh. Mijjieh tjoerebe maanide jïh noeride stilledh bïeljelidh mænngan. Maahta årrodh nåake tjeakoesvoeten bïjre bïeljelidh, nåake jallh rovnegs gaajesjimmien bïjre jïh voerkesvoetem vedtedh gïese maehtieh soptsestidh jis gïerve aath deahpadieh.
Illustrasjovne: Jens A. Larsen Aas
Illustrasjovne: Jens A. Larsen Aas
Maanagïerte tjuara ektie sijjiem gaavnedh guktie edtja maahtoem seksualiteeten bïjre maanide vedtedh, jïh latjkedh guktie maanaj gyhtjelassh jïh dåemiedimmieh dåastodh.
Barns seksualitet er ubevisst
Gåarede maanaj seksualiteetem båajhtode guarkedh?
Manne vïenhtem jïjnjh geerve almetjh geerve almetji seksualiteetese ussjedieh gosse maanaj seksualiteetese ussjedieh. Jeenjesh ussjedieh maanah eah seksualiteetem utnieh, dïhte ånnetji ånnetji båata maam im leah rikti guarkeme guktie. Manne vïenhtem kaanne naan geerve almetjh ussjedieh "goh geerve almetjh" gosse vuejnieh maanah sinsitnine stååkedeminie. Eah maanah dååkerdieh. Maanah låssas-goh- stååkedimmiem stååkedieh, dah maehtieh låssas dååkerdidh- eah dah dåemiedieh goh geerve almetjh gïeh dååkerdieh, men låssas-goh-stååkedimmiem utnieh. Gosse maanah gaahkoem maanagïertesne bååhkesjieh, dellie saedtiem nuhtjieh. Men læjhkan akte gaahkoe.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh joekehtsen bijre gaskem geerve almetji jïh maanaj seksualitete.
Spïeletijje: 0:43
M3-6
Jis maanagïertesne barkh jïh tuhtjh seksualiteete lea gïerve, maam dellie darjoeh?
Dellie tjuara lohkedh dan bïjre. Litteratuvrh maanaj jïh seksualiteeten bïjre hov gååvnesieh. Hijven gyhtjelasse lea: "Maam manne lïerim goh lim onne?" Maam maahtam jïjtje ööhpehtidh? Mov lea jïjtje akte verries jïh buerie tsiehkie mov kråahpese jïh seksualiteetese? Jeenjesh sïjhtieh ijje dïsse vaestiedidh. Dellie maahta viehkehtidh daan programmesne goltelidh. Jïh pryövedh ohtsedidh, voelpigujmie soptsestidh, jïh teemaj bïjre soptsestidh "Man bïjre mijjieh lïerimh? Guktie edtja maanajgujmie seksualiteeten bïjre soptsestidh? Man bïjre dïhte?" Jïh naakenh jïjtsh traavmatiske histovrijem utnieh, dah leah, vuesiehtimmien gaavhtan, daaresjamme, jïh eah viehkiem åådtjeme guktie dam gïetedidh. Seksualiteete maahta stoerre jïh gïerve sjïdtedh gosse maanah sinsitnien tsavnoem damtehtieh, jallh båadtsode vaarredieh. Jeatjebh leah daaresjimmieh dååjreme jallh nåake seksuelle eelemem åådtjeme. Jeatjebh seksuellevoeten jïh båadtsoesvoeten gaavhtan skaamasjieh - dejtie maahta vihkele årrodh terapeevtine soptsestidh jïh pryövedh guarkedh man åvteste dan tjarke reageerieh? Mijjieh daejrebe, maanah mah ånnetji seksualiteeten bïjre maehtieh, sijjen voestes seksuelle dååjrehtimmiem seenhtebe utnieh. Vihkeles aaj daejredh dah mah daaresjieh, joekoen nåake tsiehkiem seksualiteetese utnieh, jïh seksualiteeten bïjre soptsestidh lea vihkele mijjese, jïh sïejhme tsiehkiem dïsse utnedh. Manne provhkem jiehtedh gosse edtja maanaj- jïh noerigujmie barkedh, dellie tjoerh daejredh guktie jijtjedh seksualiteete lea. Maahta lohkedh, voelpigujmie soptsestidh, jïh aaj terapeevtese jallh sexolåågese vaedtsedh guktie viehkiem åadtjoeh guarkedh guktie dov seksualiteete.
Tjuara utnedh, böörie utnedh, edtja utnedh?
Tjuara utnedh.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne vihkelesvoeten bïjre soptsestieh tjïelke tsiehkiem jïjtse seksualiteetese utnedh gosse maanagïertesne barka.
Spïeletijje: 2:03
M2-1
Maanah mah jearsoes jïh hijven tsiehkiem jïjtsh kråahpese utnieh, aaj maehtieh "vaahrese båetedh" jearsoes jïh hijven tsiehkiem jïjtsh seksualiteetese åadtjodh. Daate gujht hijven.
Margrete W. Aasland bööremes tsiehkien bïjre soptseste!!
Spïeletijje: 0:09
M16
Mijjieh soptsestibie maanaj bïjre gaskem nulle jïh govhten jaepien båeries. Akte bielie eelemistie lea maanide lïerehtidh ijje jiehtedh, men ij leah maanaj dïedte ijje jiehtedh?
Maanah ijje jiehtieh jis gie akt sijjen bæhtoem vaalta. Maehtieh ijje jeatjah maanide jiehtedh, dejtie nehkiehtidh jïh jiehtedh "ijje, daate mov". Ij daate dan jijnjem lijsh jis gie akt båata jïh ussjede daaresjidh. Ij leah maanan dïedte raasth bïejedh, juktie mijjieh geerve almetjh edtjebe raastide bïejedh. Mijjieh tjoerebe maanide viehkiehtidh guarkedh jis mij akt deahpede, maam tuhtjieh gïerve, jallh jis gie akt maam akt dej vööste dorje maam ij edtjh darjodh, dellie tjuerieh lïeredh gïem akt gaavnedh jïh soptsestidh mij deahpadamme. Mijjieh tjoerebe maanaj sosijaale vearmadahkem goerehtalledh maanajgujmie ektine, guktie duestieh soptsestidh. Ij leah buajhkoes mijjieh maehtebe dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh jis maanide aaltarisnie 0- 6 jaepieh lïerehtibie ijje jiehtedh. Mijjieh tjoerebe maanide viehkiehtidh bïeljelidh jis mij akt deahpadamme, jïh tjoerebe maanide viehkiehtidh mænngan bïeljelidh, jallh jis tuhtjieh leajhroes såemies almetjinie ektine årrodh. Mijjieh tjoerebe maanam itjmieslaakan vaeltedh. Jis maana jeahta "im sïjhth dahkoe", datne tjoerh gihtjedh " ih sïjhth dahkoe, soptsesth mannasinie, dan bïjre sïjhtem govledh". Jallh jis mijjieh maanide tromhpestehtebe seaside gon maakide faerhmiestidh, dellie daamtaj numhtie "datne tjoerh faerhmiestidh, olles dan håjnan sjïdth", dellie maanah lierieh seasa håjnan sjædta jis ij dam faerhmesth. Men guktie lea jis seasa edtja maanasåjhterinie årrodh, dïhte edtja laavkodh jïh maanam gihtjie sov tsïnnem damtehtidh. Maana maahta ussjedidh seasa håjnan sjædta, jïh tjidtjie gon aehtjieh væssjoejægan jis im sïjhth dam darjodh. Manne vïenhtem gïerve dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh. Ij leah maanan dïedte. Eah dah buektehth jiehtedh ijje gïese akt gie ussjede daaresjidh. Mijjieh tjoerebe maanam viehkiehtidh doestedh dan bïjre soptsestidh, jis gïerve aath deahpadieh. Daate aaj kråahpen bïjre. Daate seksualiteeten bïjre. Mijjieh tjoerebe maanam lïerehtidh reaktoe baakoeh aati bïjre gaavnedh, maana tjuara abpe kråahpen bïjre lïeredh åejjeste jualkan, gusnie tjoeleorgaanh leah meatan. Dah tjuerieh lïeredh hijven dan bïjre soptsestidh. Dellie aelhkebe baakoeh gaavnedh gosse edtjieh doestedh nåake seksuelle gaskesen bïjre soptsestidh, jeatjah maaneste, noereste jallh geerve almetjistie.
Datne jeahtah ij maehtieh dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh, men dellie dagke maahta dam mubpiem tjöödtjehtidh?
Jaavoe! Datne maahtah dam mubpiem tjöödtjehtidh jis geerve almetjem gaavnah gie maahta viehkiehtidh.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh ij gåaredh dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh. Geerve almetjh tjuerieh dïedtem vaeltedh jïh maanide lïeredh bïeljelidh gosse mij akt deahpadamme.
Spïeletijje: 2:31