1.3 RÅAJVARIMMIE VERRIES SEKSUELLE EVTIEDIMMESE REESEDH
Akte hijven vuekie dagkeresem prosessem aelkedh vielie voerkesvoetine jïh ræhpasvoetine, lea barkijedåehkesne digkiedidh jïh ussjedadtedh (jïh kaanne mænngan eejhtegigujmie eejhtegetjåanghkosne) ovmessie dåeriesmoeri bïjre kråahpen jïh seksualiteeten bïjre.
Vuesiehtimmieh dåeriesmoerine mah maehtieh mijjese lissiehtamme voerkesvoetem vedtedh jïjtjemem vuajnojde jïh lïerehtimmide:
-
Mah öörnegisnie maanah ektesne båadtsode?
-
Mah öörnegisnie geerve almetjh maehtieh båadtsode gåetesne årrodh maanaj uvte?
-
Mah öörnegisnie geerve almetjh jallh båarasåbpoe åerpenh maanaj uvte dååkerdieh?
-
Mah öörnegisnie åerpenh ektesne åerieh?
-
Mah öörnegisnie maanah ektesne dåakterestååkedimmieh stååkedieh?
-
Mah öörnegisnie baernieh gåptine jïh healmine vaedtsieh?
Naakenh daejstie gyhtjelasside tjïelke vaestiedassh utnieh, v.g. ij edtjh maana vuejnedh gosse geerve almetjh seksuelle dahkoeh utnieh. Men jeatjah fuelhkieh maehtieh joekehts vuajnoeh utnedh båadtsode gåetesne årrodh, seamma tïjjen goh sinsitnien raasth vaarjelieh. Numhtie maana maahta lïeredh mij gåarede darjodh jïh ij, dïhte maam gåhtjobe verries seksuelle dåajmijesvoete.
Maahta tsagkesh sjïdtedh gosse hoksealmetjh joekehts vuajnoeh utnieh maanaj seksuelle evtiedæmman jïh seksuelle baakoetjïertide, naakede mij maahta dej reaksjovnh jïh dåemiedimmieh maanaj vööste baajnehtidh. Jarkelimmien gaavhtan maanan jieliedisnie maana maahta jueriedisnie sjïdtedh mah njoelkedassh mah leah faamosne, jïh ij, v.g. gosse tsiehkie fuelhkesne jorkesåvva (gosse juhtieh, juakadieh, j.n.v.)
Soptsesth geesjelelaakan maanine
Maanah gïelem daarpesjieh. Numhtie maehtieh jïjtjemse jïh veartenem guarkedh, jïh buerebelaakan byjreskinie soptsestidh. Dellie aaj væjkalåbpoe sjïdtieh baakoeh bïejedh dïsse mij deahpeee, dovne hijven jïh nåake aath. Barkijh maanagïertesne tjuerieh nommem nuhtjedh tjoeleorgaanide jïh vuesiehtimmien gaavhtan jiehtedh nïejth utnieh aktem vielie raejkiem utnieh goh baernieh. Daamtaj jiehtebe slïedth tjidtjien tsïnneste båetieh, men ij leah dïhte saatnan. Maanah daarpesjieh veele dïejvesh lïeredh goh pilla, guanna jïh tsïnne.
Maana tjuara guarkedh jïh seahkaridh jïjtse jïh mubpiej raasth
Maanah tjuerieh lïeredh mij lea öörnegisnie jïh mij ij buerie darjodh jïjtse jïh mubpiej kråahpine. Raasth jïjtse kråahpese tseegkedh lea doestedh jiehtedh tjöödtjehth gosse mij akt nåake domtoe, jallh ij sïjhth meatan årrodh. Vihkele aaj maanide leeredh dallegh tjöödtjehtidh gosse naakenh væhtah vuesiehtieh sijjieh eah vielie sïjhth. Akte vuekie dam darjodh leah tjöödtjehth-væhtam leeredh, mij lea rïekte gietem vuesiehtidh. Daate væhta tjarke vuesehte dïhte mubpie edtja tjöödtjehtidh.
Maana tjuara åadtjodh daejredh mij lea luhpie jïh ij
Maana tjuara aaj lïeredh aajhtoej jïh tromhpestehtemen bïjre, jïh daejredh dah åadtjoeh bïeljelidh jis eah sïjhth meatan årrodh jalhts dïhte mubpie tromhpestahta. Luhpehts håvhtadidh jis dïhte mubpie ij sïjhth. Seamma tïjjen maanah darpesjieh lïeredh hijven jïh nåake/ luhpehts gaajesjimmiej bïjre, jïh hijven jïh nåake tjeakoesvoeti bïjre, jïh dah daajroem darpesjieh guktie maehtieh geerve almetjidie soptsestidh gosse mij akt nåake jallh luhpehts deahpede.
Geerve almetjh tjuerieh jearsoe maanide darjodh soptsestidh
Jis maana mïedtelimmiem jallh daaresjimmiem dååjroe, tjuara jearsoes domtedh jis sæjhta soptsestidh. Geerve almetji dïedte lea maanide leeredh soptsestidh mænngan, geerve almetjasse maam demtieh jïh maahta viehkiehtidh. Kaanne maana lea dååjreme satne idtji sïjhth darjodh maam dïhte mubpie sïjhti jïh darjoeji. Kaanne voejhkeli dam tjöödtjestidh, kaanne idtji doesth jiehtedh tjöödtjehth jallh dïhte mubpie idtji pryöjjedh maana tjöödtjehth jeehti. Kaanne maana tjöödtjehth sommi jallh dam sjeavodslaakan jeehti, dannasinie bïlliji jallh dam åajaldehti.
Bïejh kråahpem jïh seksualiteetem soejkesjasse
Maanagïertesne aamhtese “kråahpe jïh seksualiteete” tjuara soejkesjasse, jïh eejhtegh tjuerieh bïevnesh seksuelle evtiedimmien bïjre åadtjodh, dïhte seamma iemie goh v.g. gïeleldh, motorihkeles jïh sosijaale evtiedimmie maanide.
Ulmieh maehtieh årrodh:
-
Maanaj dïejvesh jïh tsiehkiem domtesidie jïh kråahpese evtiedidh.
-
Maanaj raasth jïjtsh kråahpese evtiedidh.
-
Vuajnoeh sjugniedidh dïsse mij hijven/ ij hijven gaajesjimmieh jïh tjeakoesvoeth.
-
Maanide strategijh vedtedh dïsse maam tjuerieh darjodh jis dah jallh naan jeatjah maanah mejtie demtieh, geerve tsiehkide båetieh.
Uvtelassh aamhtesidie (smaave maanah 0-3 jaepieh)
-
Kråahpe
-
Guktie mijjieh vååjnebe? Vuartesjh guvvieh kråahpeste jïh gaajhkesh kråahpen biehkieh nommestehtedh.
-
-
Domtesh
-
Guvvieh ovmessie domtesijstie vuartasjidh jïh dïejvesidie feejjene, hujnies, måarahtovvedh jïh asvedidh lïeredh.
-
Guelmiedahkesne vuejnedh guktie ovmessie domtesigujmie vååjnebe.
-
-
Ektiedimmieh
-
Gærja gusnie guvvieh manneste jïh mov fuelhkeste. Mij buerie voelpe.
-
Gaajesjimmieh mah leah njaelkie: faerhmiestidh (maana nænnoste mejtie sæjhta faerhmiestidh jallh ij), voeptem deehkedidh, gïetem gaajesjidh j.n.v. Jiehtieh maahta aaj tjogkeldidh jis tsavnoem damhtehte, men tjuara gihtjedh mejtie åådtje.
-
-
Darjomesh
-
Maanan kråahpem guvviedidh, åvtelistie jïh minngielistie, guvvedh tjelmieh, bieljieh, njaelmiem, njammah, naepiem, tsïnnem, pillam, boelvh, rudtjem j.n.v.
-
Bietskedh guvvieh maanan tjelmijste, bieljijste, njueneste jïh njaelmeste jïh dejtie paehpierisnie njimkehtidh.
-
Juelkiesåjhtoe jïh daanjehtimmie.
-
Uvtelassh aamhtesidie stoerre maanide (3-6 jaepieh)
-
Kråahpe: Guktie kråahpe jåhta? Guktie mijjieh sisnjielisnie vååjnebe?
-
Tjoelh: Nommh tjoeleorgaanine, tjoeleidentiteeten bïjre (guktie baernine jallh nïejtine damtedh jallh gåabpatjahkine), ovmessie vuekieh ektiejïeledevuekiej bïjre.
-
Geerve almetjinie soptsestidh: Hijven / nåake jïh luhpies/luhpehts tjeakoesvoeth.
-
Seksualiteete: Guktie mijjieh sjïdtebe? Guktie lea nåajsan årrodh jïh baersieldimmien bïjre. Guktie lea gosse kråahpesne jïh tjoeleorgaanine tjogkelde, dååkerdimmien bïjre jïh raasth jïjtse kråahpese biejedh.
-
Raasth jïjtse kråahpese bïejedh: Mij lea hijven/ mij ij hijven? Mij luhpie/ij luhpie? Mij “håvhtadidh”?
VIERHTIEH
Manne daajram: https://www.jegvet.no/barnehage
Manne leam manne: https://xn--em-0iac.no/barnehage/
Maanah seassoehkåbpoe evtiedimmine
Maanah evtiedimmieheaptojne/jallh autismine sjïehteladteme bïevnesh daarpesjieh, jïh lïerehtimmiem kråahpen jïh seksualiteeten bïjre. Sjïehteladteme fïere guhten haestiemidie, jïh maaje mubpesth jeahtaovveme jïh konkreete bïhkedimmine iemie tsiehkine. Maanah fysiske jallh mentaale funksjovneheaptoejgujmie maehtieh vielie nåake hoksem, vædtsoesvoetem jïh seksuelle daaresjimmiem dååjredh, jïh dannasinie lissie dåarjoem daarpesjieh. Dah maehtieh baakoeh fååtesidh guktie eah buektehth bïeljelidh. Dannasinie tjoerebe maanah funksjovneheaptoejgujmie eantan vielie vuartasjidh, guktie maehtebe daaresjimmiem jïh mïedtelimmiem heerredh. Habiliteradimmiedïenesje maanide jïh noeride maahta hijven viehkiehtæjjah årrodh. Mïetsken 1.b. 2022 raejeste fuelhkieh maanajgujmie funksjovneheaptojne, reaktah utnieh maanakoordinatorem åadtjodh. Maanakoordinatore edtja viehkiehtidh dïenesjefaalenasside ektiedidh jïh hoksedh tjïelte sov dïedtem vaalta jïh maahta meatan fulkedh jïh sjïehteladtedh.
VIERHTIEH
Nedteviermie funksjovneheaptose, seksualiteetese jïh ektiejieliedasse: https://www.nfss.no
Jarkelimmieh veasoedïenesjelaakesne: https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/prop.-100-l-20202021/id2838338/?ch=1
Illustrasjovne: Jens A. Larsen Aas
Illustrasjovne: Jens A. Larsen Aas
Jearsoes jïh hijven tsiehkie jïjtse kråahpese, dah maehtieh vuejnedh guktie tjoeleorgaanh vååjnoeh. Vuesiehtimmien gaavhtan provhkem såemies aejkien maanagïertide jiehtedh dah byöroeh guelmiedahketjem utnedh, guktie nïejth aaj maehtieh jïjtsh tjoeleorgaanh vuejnedh. Daamtaj baernieh maehtieh tjåadtjodh guelmiedahken uvte vuejnedh, mearan nïejth kaanne tjuerieh vielie nuelesne vuartasjidh eannan vuejnieh. Kaanne muvhth tuhtjieh daate fer jïjnje, men dellie ussjedem- jaavoe, mijjieh gaahpasjibie jïh sinsitnien tjeapohki sïjse vuejnebe, gosse mijjieh smaave. Vuartasjibie mijjen baenieh jïh speatnam. Manne tuhtjem geerve ussjedh edtja vïerrebe årrodh jïjtse vueliekråahpem vuejnedh. Men dan tjïrrh mijjieh maehtebe maanide aktem jearsoes jïh hijven tsiehkiem vedtedh jïjtse kråahpen bïjre. Jïh aalkoetsiehkie tjuara årrodh maanah edtjieh jearsoes jïh hijven tsiehkiem jïjtsh kråahpese jïh seksualiteetese åadtjodh. Jis dam utnieh, dellie aaj aelhkebe sjædta vuesiehtimmien gaavhtan, soptsestidh gosse mij akt mij ij leah hijven kråahpen jallh seksualiteeten bïjre.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh maanide nuepieh vedtedh jïjtsh kråahpem goerehtidh. Baernieh pillah utnieh mearan nïejth guelmiedahkem daarpesjieh jis edtjieh jïjtse tjoeleorgaanem vuejnedh.
Spïeletijje: 0:58
M3-4
Mijjieh soptsestibie maanaj bïjre gaskem nulle jïh govhten jaepien båeries. Akte bielie eelemistie lea maanide leeredh ijje jiehtedh, amma, ij leah maanaj dïedte ijje jiehtedh?
Maanah ijje jiehtieh jis naakenh sijjen bæhtoem vaeltieh. Dah maehtieh ijje jeatjah maanide jiehtedh, jïh dejtie nehkiehtidh jïh jiehtedh “ijje daate lea mov” jïh numhtie. Men ij naan viehkie stoerre ektiedimmesne jis gie akt båetieh jïh ussjedieh daaresjidh. Ij leah maanan dïedte raasth tseegkedh, mijjieh geerve almetjh edtjieh raasth tseegkedh. Men mijjieh tjoerebe maanide viehkiehtidh guarkedh jis maam akt geerve dååjrehtieh, jallh sijjen vööste maam darjoeh maam jeatjebh eah darjoeh, dellie tjuerieh guarkedh dah maehtieh gïese akt soptsestidh. Jïh tjoerebe maanaj sosijaale nedteviermiem goerehtalledh maanajgujmie, guktie maehtieh dan bïjre soptsestidh. Ij leah dan stoerre nuepie mijjieh dam voestes daaresjimmiem tjöödtjestibie, jis maanide 0-6 jaepien båeries, lïerehtibie ijje jiehtedh. Mijjieh tjoerebe maanam viehkiehtidh soptsestidh mænngan, jallh jis tuhtjieh geerve såemies almetjinie ektine årrodh. Mijjieh tjoerebe maanah itjmieslaakan vaeltedh. Jis maana jeahta “im sïjhth dagkoe” tjoerh gihtjedh “ih sijhth dagkoe, soptsesth mannasinie, dan bïjre sïjhtem govledh”. Jallh jis maanam tromhpestahta seaside jïh maakide feerhmestidh, dellie daamtaj numhtie “datne tjoerh feerhmestidh, olles dan håjnan sjïdth”, jïh dellie maana leerie seasa dan håjnan sjædta jis ij dam feerhmesth. Men enn jis seasa maanasåjhtere jirreden, jïh dïhte edtja aaj laavkodh, jïh maana tjuara sov tsïnnem damtehtidh. Dellie maana ussjede seasa håjnan sjædta, jïh tjidtjie gon aehtjieh måaratovvijægan jis im numhtie darjoeh. Manne vïenhtem lea geerve dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh. Jïh ij leah maanan dïedte. Eah åajsoeh ijje jiehtedh dïsse gie eajhnadovveme daaresjidh. Mijjieh tjoerebe maanam viehkiehtidh doestedh dan bïjre soptsestidh, jïh mijjieh edtjebe dam almetjem årrodh gïese duasta soptsestidh jis dïhte maam akt dååjroe maam tuhtjie geerve. Daate aaj kråahpen bïjre, daate seksualiteeten bïjre, jïh daate nåake seksualiteeten bïjre. Men aaj baakoeh aatide biejedh, guktie maana tjuara kråahpen bïjre lïeredh åejjeste tjiehtjierasse, gusnie tjoeleorgaanh leah meatan. Jïh dah tjuerieh lïeredh gåarede dan bïjre soptsestidh. Dellie aelhkebe maanese baakoeh gaavnedh gosse edtjieh doestedh nåake seksuelle gaskesadtemen bïjre soptsestidh, aktede jeatajh maaneste, noereste jallh geerve almetjistie.
Datne jeehtih ih gåaredh dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh,men gåarede dam mubpiem tjöödtjehtidh?
Jaavoe! Maahtah dam mubpien tjöödtjehtidh jis viehkiem geerve almetjistie åadtjoeh.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh datne ih maehtieh dam voestes daaresjimmiem tjöödtjehtidh. Geerve almetjh tjuerieh dïedtem vaeltedh jïh maanide leeredh soptsestidh gosse mij akt deahpadamme.
Spïeletijje: 2:31
M3-5
Jis maehtieh vuejnedh guktie tjoeleorgaanh vååjnoeh, dellie jearsoes jïh hijven tsiehkiem jïjtsh kråahpese åadtjoeh. Vuesiehtimmien gaavhtan provhkem såemies aejkien maanagïertide jiehtedh dah byöroeh guelmiedahketjem utnedh, guktie nïejth aaj maehtieh sijjen tjoeleorgaanh vuejnedh. Daamtaj baernieh maehtieh tjåadtjodh guelmiedahken uvte vuejnedh, mearan nïejth kaanne tjuerieh vielie vuelielisnie vuejnedh eannan vuejnieh. Kaanne gïeh akt tuhtjieh daate fer jïjnje, men dellie ussjedem- jaavoe, mijjieh gaahpasjieh jïh sinsitnien tjeapoehkisnie vuartasjieh, gosse mijjieh libie smaave. Mijjen baenieh jih speatnam vuartasjibie. Manne tuhtjem geerve ussjedidh edtja vïerrebe årrodh jïjtse vueliekråahpem vuejnedh. Men daate jeahta mijjieh maehtebe maanide viehkiehtidh aktem jearsoes jïh buerie tsiehkiem åadtjodh jïjtsh kråahpese. Jïh aalkoetsiehkie tjuerieh årrodh maanah edtjieh jearsoes jïh hijven tsiehkiem jïjtsh kråahpese jïh seksualiteetese åadtjodh. Jis dam utnieh, dellie aaj aelhkebe sjædta vuesiehtimmien gaavhtan soptsestidh gosse mij akt mij ij leah hijven kråahpen jallh seksualiteeten bïjre.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh guktie maanide nuepiem vedtedh jïjtsh kråahpem goerehtidh. Baernieh pillah utnieh, mearan nïejth guelmiedahkem daarpesjieh jis edtjieh sijjen tjoeleorgaanem vuejnedh.
Spïeletijje: 0:58
M3-4
Såemies maanah funterdieh gubpede slïedtetjh båetieh, jïh jis dan bïjre lierieh, dellie naakenh gieh funterdieh mejtie åadtjoeh dam vuartasjidh. Vuesiehtimmien gaavhtan sijhtieh maaje vuartasjidh mearan eejhtegh onnemaanam darjoejægan. Dellie tjoerebe hævvi raasth bïejedh jïh jiehtedh dah eah åadtjoeh dam vuartasjidh. Dellie daajrah guktie daate lea, men tjidtjie gon aehtjieh sïjhtijægan oktegh årrodh.
Maana åådtje lïeredh geerve almetjh gïeh mïelehkh maehtieh sinsitnine murriedidh,maehtieh sinsitnien tsavnoejgujmie murriedidh. Naan aejkien maanah sijhtieh stååkedidh mïelehkinie årrodh. Daate lea låssas-goh-stååkedimmie. Ij maam akt tsavnoen sïjse rijth, men låssas goh dååkerdimmie. Jis mijjieh geerve almetjh ussjedibie “guktie manne stååkedim gosse lim onne? Maam seksualiteeten bïjre lïerim gosse lim onne, jïh magkeres dååkterestååkedimmiem stååkedim?” “Dehtie raejeste manne lim 6 jaepien båeries dellie Elline bohkim, men ij lij naan penetreradimmie. Ij lij ïskeres, månnoeh dam darjoejimen, jïh mænngan maam akt jeatjah darjoejimen”. Manne vïenhtem jeanatjommes mijjeste dagkerh stååkedimmieh stååkedamme, jïh ussjedamme “hysj, ibie sïjhth dan bïjre soptsestidh”. Men manne tuhtjem vihkele geerve almetjh aaj soptsestieh guktie dah stååkedin gosse lin smaave. Ij leah daate barre geerve almetji seksualiteeten bïjre- daate aaj maanan bïjre. Guktie maana seksualiteete lea gosse leah smaave.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh guktie maanide aalteresjiehteles maahtoem vedtedh, men ij dejtie vuesiehtidh guktie dååkerde.
Spïeletijje: 1:20