1.2 MÁNÁID SEKSUÁLALAŠ OVDÁNEAPMI GASKAL 0-6 JAGI
Máná seksuálalaš ovdáneapmi lea spontána ja váikkuhuvvo das man agis mánná lea, maid mánná oahppá iežas birrasis ja kultuvrras, ja maid mánná áicá birrásis.
Dearvvašlaš seksuála ovdáneapmái gullá stoahkan, guorahallan ja suohtastallan
Buot dearvvašlaš stoahkamis lea illu, sáhkkiivuohta ja lotnolasvuohta. Dat dat álgá spontánalaččat ja loahpahuvvo spontánalaččat. Dát guoská maiddái seksuálalaš stoahkamii. Jus seamma ahkásaččat čuožžuba alas vuostálaga ja áiguba riegádahttit máná, de dávjjimusat stoahkaba maid leaba gullama bokte oahppan. Jurddaš man gelddolaš livččii jus fáhkka riegáda mánná!
Guorahallá rupmáša
Stoahkamis ja ovttasdoaibmamis dáhpáhuvvá lunddolaš oahppan rupmaša, sohkabeliid ja dovdduid birra. Oahppá maid rájiid bidjat alcces ja iežas rupmašii ja makkár rájit earáin leat. Mánáidgárdeagis šaddá dát gelddolaččabut mađi boarráset mánná šaddá. Sii hárjehallet rájiid, hálu ja hálddašeami.
RESSURSAT
-
Johtolatčuovga: www.seksuellatferd.no
-
Margrete Wiede Aasland (2018): Barna og seksualiteten (girji)
-
Birgit Hegge (2018): Med hjerte for seksualiteten (bok)
Iešduhtadeapmi (onaneren) lea dábálaš ja dearvvašlaš
Oallut mánát guoskkahallet iežaset vuolledábiid, njulgestaga daningo dat addá buori dovddu sidjiide. Muhtimat njávkkadit ja muhtimat ges onanerejit. Muhtimat stimulerejit iežaset go ruvvejit vuolledábiid beaŋkkaid, stuoluid dahje goargŋunstatiivvaid vuostá dahje ruvvejit guottáin. Earát ges hui oidnosit bidjet suorpmaid buvssaid sisa. Dáidda mánáide lea dat buorre dovdu mii lea dehálaš, eaige dieđe ahte lea seksualitehta. Dehálaš lea movt singuin láhtte ja ahte mánát ohppet goas ja gos heivešii dan dahkat. Eanaš mánát álget 4 jahkásažžan spontánalaččat čiehkadit go háliidit onaneret. Sii leat dieđekeahttá ráhkadan sosiála njuolggadusaid dákkár láhttemii. Muhtumat dárbbašit čielga bagadallama. Muhtin mánáide sáhttá badjelmearálaš onaneren čuohcat sin beaivválaš doibmii. Geahča teakstaoasi badjelmearálaš onanerema birra ja mildosa mas oainnát eanet dan birra.
Sohkabealleidentitehta
Dan rájes go mánát leat sullii 2-3 jagi boarrásat, de fuobmájit ahte rupmašiin leat erohusat, o.m.d.. muhtimat leat biologalaš nieiddat ja muhtimat fas biologalaš gánddat. Dađistaga ovdánahttet diđolašvuođa sohkabeliid birra. Eanaš mánát vásihit ahte biologalaš sohkabealli ja dat sohkabealli manin iežas identifiserejit, heivejit oktii. Muhtin mánáin eai leat seamma vásáhusat, ja dan gohčodit sohkabealleinkongruensa. Mánáidgárddit sáhttet áinnas leat dihtomielalaččabut das ahte garvit sohkabeliid vuođul juohkit ja gohčodit mánáid. Dakkár vugiin šaddá inkluderejeaddji kultuvra, mii lea hui dehálaš sutnje, gii sáhttá dovdat iežas earáláganin. Eará ágga dasa lea dásseárvvu ovddideapmi. Bargit sáhttet leat buorit rollamodeallat dasa ahte buohkat sáhttet, beroškeahttá sohkabealis! Dat sáhttet maiddái diđolaččat hástalit sohkabeliid sosiála rámmaid. Dan sáhttá dahkat sániid ja daguid bokte.
Ovdamearkkat:
-
Don beroštat hui olu earáin, Piera!
-
Don leat nu kula ja čaffat, Maryam!
-
Dál sáhttet buohkat geain lea fiskes báidi gieđaid bassat, ja de sii geain lea eará ivdni. (Dán sadjái go bárdnit galget bassat álggos, jáđe nieiddat).
RESSURSAT
-
Oahpahusdirektoráta, filbma: Sohkabealit ja dásseárvu: https://www.udir.no/laring-og-trivsel/stottemateriell-til-rammeplanen/film-kjonn-og-likestilling/
-
Bufdir Lhbtiq-sátnelistu: https://ny.bufdir.no/likestilling/lhbtiq-ordlista/
Gávndnat iežas seksualitehta
Seksuála sodju mearrida geasa ráhkásnuvvá - ja geasa geasuhuvvo. Oallugat fuobmájit dan skuvlaagis dahje árra mánnávuođas, muhto dutkit eai leat ovtta oaivilis. Muhtimat orrot oaivvildeame ahte sihke uhcimus mánát ja rávisolbmot sáhttet fuobmát dan - dahje rievdadit soju. Mánáidgárdebargit sáhttet namuhit seamma sohkabeliid go mánná jearrá: "Geat sáhttet leat ovttas?"
RESSURSAT
Bufdir, Dásseárvu ja vealatkeahtesvuohta: https://www.bufdir.no/lhbt/
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Sii geahččaladdet rájiid, miela ja hálddašeami.
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Dearvvašlaš sekuálalaš ovdáneapmi
Mánát 0-3 jagi:
-
Sáhttá čájehit himuid. Bárdnážat ožžot erekšuvnna, nieiddain njuoskagoahtá cinná (dáhpáhuvvá jo áhpehisdilis).
-
Liiko leat alas, ii earut priváhta ja almmolaš dilálašvuođaid.
-
Liiko guoskat vuolledábiide.
-
Beroštupmi rupmašii, sihke iežas ja earáid, sáhttá čárvut earáid vuolledábiid ja čiččiid.
-
Sáhttá stimuleret iežas, hui dávjá jus láittastuvvu, lea hui ilus dahje háliida suohtastallat. Muhtin mánát sáhttet dahkat dan go leat jierrásat dahje balus. Dáin mánáin maid sáhttet leat lassi váttisvuođat.
-
Stuora beroštupmi baikkaide, cissii ja buoskasii.
Mánát 3-6 jagi:
-
Liiko leat alas, earuha priváhta ja almmolaš dilalašvuođaid.
-
Sáhttá stimuleret iežas, earuha priváhta ja almmolaš dilalašvuođaid.
-
Hupma seksualitehta birra ja oahppá earáin, jearrá maid rávisolbmuin.
-
Jearaha áhpehisvuođa ja riegádeami birra.
-
Nubbi nuppi guorahallat stoahkama bokte.
-
Stoahkat seksuálalaš stohkosiid maid gohčodit "Doavttir" dahje "Eadni ja áhčči". Muitte, sii dušše láhttejit, eai ge anáš duođas.
-
Mánát sáhttet diŋggaid bidjat cinná dahje bahtaráigge vuostá ja iskkat makkár dovddut šaddet.
-
Seksuálalaš giella; "sexet", "gieibmat", "cillu", "cinni" leat sánit maid sii leat gullán ja lea gelddolaš dadjat. Vaikko sii eai ipmir sáni mearkkašumi ollásii, de lohket daid danne go ii soaitte heivvolaš dahje lea veaháš tabu.
Sáhtát go čilget mii mánáide lea dearvvašlaš seksualitehta?
Juo, dan gal sáhtán geahččalit. Jos jurddašat dan birra - dalán go mánná riegáda, movt máná vuostáiváldet, ovddasmorrašiin ja ráhkisvuođain ja sin dovdduid váldit vuhtii - de bidjat nanu vuođu buori seksualitehtii. Jus mánná oažžu fuola ja lagašvuođa, liegga borramuša ja ráinnas lihpara go dárbbaša. Go mánná stuorrugoahtá, go oahppá hupmat, de oahppá sániid nugo njunni, bealljit, cissa ja juolgesuorpmat. Mánná maid oahppá vuolledábiid namahusaid go stuorru ja áicá iežas goruda go lea 2-3 jahkásaš. De lea jo oahppan mii čalbmi ja beallji leat. Dat lea čielggas ahte lea ávkkálaš jus váhnemiin lea buorre oktavuohta seksualitehtii, ja máhttu mánáid ja seksualitehta birra. Go fuolaheaddjis lea buorre oktavuohta iežas seksualitehtii, de mánát maid váikkuhuvvot das. Sii ohppet ahte sáhttet lávgut alas ja guoskkat cissá, seamma ládje go eará gorutláhtuid. Sii ohppet hupmat dan birra, sis leat girjjit main iešguđetlágan mánáid govat, ja ohppet hupmat movt mánná duođas riegáda. Mun jáhkán dat lea buorre vuolggasadji mánáide vuođđudit oadjebas ja buori oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii.
Nils Heldal ja Margrete W. Aaslanda hupmaba ahte ovddasmoraš, lagasvuohta ja ráhkisvuohta leat vuođđun dearvvašlaš seksualitehtii.
Čuojahanáigi: 1:56
M3-1
Muhto go bargen mánáidgárddis gávccilotlogus, dat gal lea šaddan váddáseabbon oallugiidda dál, muhto oainnán dat lea lunddolaš seksualitehta. Mánát ožžot lobi dutkat guđet guimmiideaset veaháš, ja ollesolbmot dušše áicet ja váruhit ahte sis lea buorre dilli. Dieđusge bearráigeahččat go stohket Duplobirccuiguin ja jus bidjet nuppi bahtii, de lea dehálaš jearrat "hei, manná go bures dáppe , ja maid dii stoahkabehtet?" "Don sáhtát mannat, dat manná bures." Mii gal dovdat mánáid geaiguin ovttastallat dan mađe bures ahte oaidnit singuin manná bures. De dadjalan "OK, boađán ruovttoluotta logi minuhta geahčen". Olmmoš sáhttá maid streaŋggis šaddat ja gohččut buvssaid coggat. Muitte ahte mánáide lea lunddolaš stoahkat ná, ja berre diktit sin, muhto galgat dieđusge bearráigeahččat ahte ii oktage bávččagahtte nuppi.
«Manná go bures dáppe?» Nils Heldal ja Margrete W. Aasland hupmaba movt iskkat ahte stohket go mánát oadjebasat.
Čuojahanáigi: 0:59
M3-2
Man árrat mánná ovddidišgoahtá seksualitehta?
Muhtimiin lea seksualitehta okta su vuođđodovdduin. Nu ahte mun jurddašan go monnesealla ja sieman suddaba oktii - de lea mis jo seksualitehta. Ja dakkaviđe go riegádit de váikkuhuvvo seksualitehta, identitehta, illu, moraš, váivvášupmi ja návddašeapmi. Fuolaheaddjit ja olbmot birrasis váikkuhit seksualitehta. Nu ahte de juo álgá. Seksualitehta lea min siste dego energiija. Muhtumiin mis lea ollu, ja earáin fas unnit. Fuolaheaddjit váikkuhit nu movt sii vuostáiváldet du; dovdduid, ráhkisvuođa ja fuolaheami dáfus. Nu dađistaga mánát iskkadallagohtet iežaset; guoskkahallet iežaset goruda, njuni, beallji, ja vuolledábiid ja dovdet ahte dat addá buori dovdduid. Mánát leat sáhkkit buot goruda osiide iige dušše vuolledábiide. Mánát sáhttet oaidnán váhnemiiddiset alas ja fuomášan sin gorudiid erohusaid. Dat maid váikkuha ahte mánná sáhttá šaddat oadjebas iežas gorudii.
Nils Heldal ja Margrete W. Aasland hupmaba ahte mánát leat riegáduvvon seksualitehtain, ja fuolaheaddjiid lotkes jurddašeapmi gorudeaset ektui ovddida maid máná oktavuođa alcces ja movt guorahalla goruda ja seksualitehta.
Čuojahanáigi: 2:11
M3-3
Jus geahččalit defineret, makkár lea dearvvašlaš seksuálalaš láhtten mánáidgárdemánáin gitta sii leat 6 jahkásaččat?
Na mii lea dearvvašlaš... Dat lea várra ahte mánát leat oadjebasat alcceseaset ja iežas gorudii. Ja lea dehálaš lea ahte mii jurddášit - dat lea mánáid seksualitehta. Ja dat ii leat seammalágan go rávis olbmuin. Mánát hárjehallet rájáid, hálu ja dárkkisteami. Go mánát stohket nie doavttirstohkosa ja gehččet goabbat guoibmáseaskka, de lea sáhkkiivuođa iige himuid birra sáhka. Nu eai leat mánát. Sin mielas lea dušše somá. Láven lohkat ahte sii stohket bahttá-bađa-vuostá stohkosa, ja lea dehálaš sii boagustit ja ahte somá ja hihi-gelddolaš.
Nils Heldal ja Margrete W. Aasland hupmaba mánáidgárdemánáid dearvvašlaš seksuála láhttema birra. Mánáid seksualitehta ii leat seamma go rávisolbmo.
Čuojahanáigi: 0:54
M1 (v3)
Leago lunddolaš ahte mánát vuosttaš klássa agis onanerejit?
Na, mun gal logašin ahte muhtumat dahket dan, nu ahte dat lea lunddolaš oassi. Lea lunddolaš mánáide dahkat dan, muhto eai buot mánát daga dan. Ožžot go buori dovddu go barget ná, dan eat dieđe. Mis ii leat makkárge statistihkka man ollugat dahket dan dahje eai. Muhtun mánáidgárddit muitalit ahte leat oallut mánát geat dan dahket. Muhtimat muitalit ahte sii eai leat goassege oaidnán, eaige vásihan dan. Muhtun váhnemat soitet garrasit gieldit ja šiggut mánáideaset go sohkaealána guoskkahallat - ja de han mánát eai daga dan.
Muhto leagot lunddolaš oassi máná seksualitehtas?
Juo, oaivvildan ahte muhtumiidda lea lunddolaš, ja nuppiide fas ii leat lunddolaš beroštit riegádahttima birra. Muhtin mánát beroštit doavttirstohkosiin, guorahallat nubbi nuppi, bidjat Duplobirccu nuppi báhtii ja nu ain, ja muhtin mánát eai obanassiige beroš das. Muhtun mánáide lea buorre stoahkat alas ja leat alas eará mánáiguin, ja earát fas eai liiko. Fuolaheaddjit váikkuhit identitehta, morrašá, ilu ja návddašeami dan ektui movt sii leat bajasgeassán min. Sihke dovdduiguin, fuolain ja ráhkisvuođain, ja maiddái gáržžidemiiguin dieđusge, ja movt váhnemat dahje fuolaheaddjit háliidit ahte mii galgat leat.
Váikkuha go biras eanet go luondu?
Jáhkán goappaš bealit.
Nils Heldal ja Margrete W. Aasland hupmába: Leago onaneren oassin mánáid lunddolaš seksualitehtas?
Čuojahanáigi: 1:36
M2
Makkár ovdamunit leat iešduhttádeamis?
Sii oahpásnuvvet iežaset gorudeidda, ja dat han ii vahágahte. Dološ áigge, gávccenuppelotjagiin, jáhkke ahte sáhttá oažžut vuovttaid gieđaide onaneremis, dahje nohkká varra. Geahččaledje muitalit olbmuide ahte sii sáhttet dájáskit jus onanere. Ja dat lei duogážin go doaktárat jearahišgohte ledje go pasieanttat onaneren. Eanaš pasieanttat duođaštedje sii onanerejedje, nu ahte doaktárat duođaid jáhkke ahte olmmoš sáhttá buohccát go onanere. Sii geahččaledje muitalit olbmuide ahte sii fertejit heaitit.
Mearkkaša go dát ahte lea doavtterdieđa mii lea sivalaš das ahte dát lea tabu, ii ge girku?
Juo, muhto sii ožžo girku mielde, nu ahte jáhkán doaktárat ledje duođalaččat - sii jáhkke dan. Jáhkán ahte vajálduhtte jearrat iežaset bargoustibiin. In dieđe, muhto eai ožžon olbmuid heaitit. Sii ožžo báhpaid mielde, nu ahte mun gal oaivvildan ahte girku lea ožžon siva, vaikko lei medisiidna ja doaktárat mat váikkuhedje girku oaiviliid. Ja de gávnnai girku biibbalvearssa mii muitalii ahte lea suddu. Olmmoš gii dalle gohčoduvvui Biibbalis Onan, gaikkihii eret dan nissonolbmos gean Ipmil oaivvildii son galggai ráhkistit, ja gii lei su viellja leaska. Ja de son divttii siepmana mannat eatnamii, ja dás ii leat onanerema birra sáhka. Jáhkán ahte lei sihke dálkkasdieđa ja girku oaivil, ja geahččaledje eastadit olbmuid buohccámis. Ja de lea šaddan nu ahte galgá leat suddu.
Dát konspirašuvdna onanerema vuostá - dat lea leamaš biebmoindustriijas maid?
Juo, dat lei go geahččaledje ráhkadit cornflakesaid daningo sii jurddašedje ahte maisa sáhtii hehttet libido. Ja seamma Kneipp láibi. Kneip vieljažagain lei liegga ja galbma lávgungárri, nu ahte sáhtii gávdnat vuogi movt eastada onanerema.
Nils Heldal ságastallá Margrete W. Aaslandain onanerema ovdamuniid birra, ja manne onaneren adnojuvvui dearvvašvuođa vahágin dahje suddun.
Čuojahanáigi: 2:26
M3
Sáhttá go mánná oažžut orgásma?
Juo - lea duođaštuvvon ahte mánát ožžot orgásma go onanerejit. Muhto leat olu mánát geat njávkkadit iežaset ja ožžot orgásma, vaikko eai leat onanereme. Muhtin mánát leat vásihan orgásma ja onaneremin háliidit dan olahit. Muhtimat sáhttet onaneret hui heivemeahttun vugiin. De soaitá leat vuogas dadjat mánáide: "Mun oainnán ahte don ruvvet cissá seainni/beavdejuolggi vuostá, sáhtát baicca gieđaiguin dahkat dan" ja "Mun oainnán ahte don liikot iežat guoskkahallat, muhto dál don leat earáiguin ovttas, sáhtát dahkat dan go leat okto".
Gii galgá mánnái dadjat dan?
Sii geat dovdet mánáid ja sii geat oidnet ahte mánát dahket dan. Okta mánáidgárdi riŋgii guđajahkásaš máná birra gii veallái beavdejuolggi vuostá ja onanerii olles beaivvi. Rávisolbmot ledje láhtten sii eai oainne su. Nu ahte dat mánná onanerii olles beaivvi, ja de mun dadjen ahte fertet suinna hupmat - ii fal dan botta go onanere, muhto ovdal; "Mii leat oaidnán ahte don liiko hui bures cissá ruvvet. Dan oaččut dahkat. Muhto dáppe galgat leat ovttas eará mánáiguin. Sáhtát baicca dahkat dan ruovttus, go leat velledan eahkedis, ja de sáhtát baicca gieđaiguin dan dahkat". Ja de hupme mánáin ja dat doaimmai hui bures. Muhtumin hupmát ii doaimma, ja sáhttet leat iešguđetlágan sivat dasa.
Hui dávjá fertejit mánáidgárddit ságastallat dan birra? Váhnemat leat nu iešguđetláganat.
Juo, máŋgii fertejit mánáidgárdebargit dan dahkat. Muhto de soaitá maid leat nu ahte okta mánná gii onanere, dahká ruovttus maid dan. Sáhttá ávkkálaš ahte lea ovttasbargu gaskal váhnemiid ja mánáidgárddi. Ja muhtumin sáhttá leat nu ahte váhnemiin lea lotkadit oaidnu onaneremii go mánáidgárddiin, omd. Dát ovttasbargu sáhttá leat buorre, ja de lea dehálaš hupmat mánáiguin ahte lea ortnegis iežas ruvvet, muhto sáhttá dahkat go lea okto.
Nils Heldal hupmá Margrete W. Aasland:in mánáid ja orgasmaid birra, ja movt galgá neavvut máná vai ii stimuelere iežas dilálašvuođain gos ii heive.
Čuojahanáigi: 2:51
M4
Dán áigge soaitá álkit hupmat onanerema birra, ja soaitá nu ahte nieiddat ipmirdit eanet ahte eanet. Muhto mu mielas nieiddaid seksualitehta birra leat unnán hupman. Mun háliidan namuhit ovdamearkkaid mánáidgárddiin. Ovdamearkka dihte, jus oaidnit ahte nieiddaš guoskada iežas cissá , de dadjat "heaitte čárvut cissáinis". Ja go unna bártnáš lea guoskkahallan iežas ja sáhttá garran návlláš, de dávjá lohkat "gea man hearvái son lea". Lea áibbas goabbatlágan oaidnu gándii ja niidii, ja dan háliidan maid govvidit ovdamearkkain maid ohppen Gjertrud Eigneris sexologiijaoahpus Stockholmmas. Son muitalii guorahallama birra maid leigga čađahan dearvvašvuođastašuvnnas guđamánnosaš mánáiguin. Eatnit galge nuollat lihpariid mánáin. De sii nulle daid oanehaš, ja go nieidamánát álge cissá guoskkahallat, de eadni dadjá: "Juo.. dál gal oažžu fas bidjat ođđa lihpara". Go bártnáš gii lea guhtta-čieža mánnosaš, guoskkahallagođii cissáinis, de dadjalii eadni: "Man buorre lea cissa lihkahallat, galgá go eadni bossut? ". Nu ahte eadni humadii bártniin eambo go nieiddain, go son guoskkahalai vuolledábiide. Nieiddat ferteje gieđaideaset bidjat eret ovttatmano, muhto bártnáš beasai ráfis dahkat dan, ja movttiiduvvui vel. Danin mis leat sihkkarit goabbatlágan guottut nieiddaid ja bártniid seksualitehta ektui.
In sivahala girku. Mun jurddašan ahte jos Ipmil lea sivdnidan min, de lea son maid sivdnidan min seksualitehta, nu ahte mun jáhkán dieđusge ahte gávdnojit muhtun olmmošlaš árbevierut. Muhto in ipmir manne mii fertet sivahallá doavtterdiehtaga dahje girku. Mun jurddašan ahte mis lea odne doarvái máhttu dien beali veahá guođđit, vai beassat oaidnit mii lea lunddolaš ja buorre. Das leat doarvái ovdamearkkat. Mii diehtit ahte onaneren sáhttá leat buorre go lea orgásma , mii leat dutkan dan. Muhto olmmoš sáhttá maid oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežas gorudiin, ja dasto fas iežas seksualitehtii. Nu ahte lea duohtavuođas dušše buorit bealit. Mánná ii dárbbat onaneret vai oažžu dearvvašlaš ja buori dilálašvuođa iežas rupmašiin. Muhto dat ii mearkkaš ahte galgá eastadit dan dahkamis, muhto baicce oahppat ahte sáhttá dahkat dan go lea okto.
Nils Heldal hupmá Margrete W. Aaslanddain movt fuolaheaddjit láhttejit eará vugiin bárdnemánáiguin go nieidamánáiguin, ja ahte dat sáhttá váikkuhit mánáid oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii.
Čuojahanáigi: 2:46