1.1 MÁNÁID SEKSUALITEHTA
Hør teksten på denne siden som lyd
Mánáid seksualitehta dáhpáhuvvá dieđekeahttá
Mánáid seksualitehtas lea eará mearkkašupmi go rávisolbmuid. Mánáid seksualitehta lea dieđekeahttá ja rávisolbmuid seksualitehta lea diđolaš. Máná seksuálalaš dovdu lea dušše dovddavásáhus, iige dat dieđe maid rávisolbmot dovdet ja jurddašit seksualitehta birra. Mánná dovdá juste seamma buori dovddu beroškeahttá gokko njávká, leaš dál gieđa vai vuolledábiid. Mánáid erohtalaš daguin eai leat erenoamáš ulbmilat, dat lea lunddolaš oassi máná eallimis. Danin máná seksuálalaš dagut dáhpáhuvvet dieđekeahttá, ja leat dušše dovddavásáhusat ja guorahallan. Mánát ožžot dađistaga diđolašvuođa iežaset seksualitehtii. Dat ovdána rávismáná ahkái, ja dat dovdogoahtá maid čielgaseappot rávismánáagis.
Seksuálalaš ovdáneapmi lea oassi máná dábáláš ovdaneamis
Seksualitehta lea lunddolaš oassi máná ovdáneamis, juste seamma ládje go ovdána gielalaččat, kognitiivvalaččat, sosiálalaččat, motoralaččat, sosiálalaččat, dovdduid dáfus jna. Seksualitehta boahtá jo riegádeamis ja dagaha ahte olmmoš návddaša guoskkaheami. Erekšuvnna leat fuomášan jo ovdal riegádeami ja njuoratmánáin. 4 mánnosaš gávdná jo iežas vuolledábiid ja sáhttá stimuleret daid. 1-2 jahkásažžan liikojit jo mánát dihtomielalaččat guoskkat iežaset vuolledábiid. Sáhkkiivuohta doalvvuha máná ja de dovdá ahte lea buorre guoskkahit vuolledábiid, ii ge sus leat seammalágan seksuálalaš miella go rávisolbmuin.
Doaibmannávccat eai váikkut seksualitehta
Jus mánás goahcá ovdáneapmi, de sáhttá maid máná seksuálalaš ovdáneapmi goahcat. Dát mánát sáhttet olgguštuvvot stoahkamis ja oahppamis, danne go sii orrot earáláganat, dahje eai oro háliideame searvat. Heiveheapmi lea dárbbašlaš. Geahča kapihtal 1.3: Doaibmabijut mat ovddidit dearvvašlaš seksuálalaš ovdáneami.
Máhttu álkida earuhit dearvvašlaš ja dearvvašmeahttumis seksuála láhttema
Dat lea dehálaš ahte lea máhttu mánáid seksualitehta birra, vai mánáidgárdebargit sáhttet veahkehit ja doarjut máná seksuálalaš ovdáneamis. Váilevaš dieđut sáhttet dagahit ahte ii nákce earuhit dábálaš ja spiehkkaseaddji seksualitehta. Oallugiid mielas lea unohas hupmat mánáiguin seksualitehta birra. Duogáš dasa sáhttet leat iežas vásáhusat ja eahpesihkarvuohta. Sáhttá heahpat seahkánit priváhta áššiide, eahpesihkar movt galgá hupmat seksualitehta birra ja dovdat ahte ii hálddaš dan barggu. Sáhttá maid leat eahpesihkar movt váhnemat reagerejit.
Máhttu lokte mánáid gelbbolašvuođa
Dutkan čájeha ahte mánát geat besset ovdánahttit seksualitehta dearvvašlaččat, ohppet rájiid bidjat go eará mánáiguin ovttastallet. Dutkamat čájehit maid ahte sis geain lea diehtu seksualitehta birra vurdet guhkit ovdalgo debuterejit seksuálalaččat. Sii nagodit maid buorebut mearridit masa lea dohkálaš searvat, ja masa ii. Dát mánát muitalit maid álkibut jus vásihit seksuálalaš veahkaváldima, ii šatta nu stuora beroštupmi pornoi ja geavahit kondoma.
Oahpahit muitalit, muhto lea rávisolbmid ovddasvástádus bissehit veahkaváldima
Seammás lea dehálaš muittuhit ahte ii goassege leat mánáid ovddasvástádus bidjat rájiid vearredaguide mat dahkkojit sin vuostá. Olmmoš gii lea mearridan veagalváldit dahká dan juogo mánná miehtá dahje ii mieđa, ja dábálaččat dat olmmoš álgá dábálaš guoskkahallamiin ja joatká seksuálalaš guoskkahallamiin. Dáinna vugiin mánná ii vuohte ahte lea imašlaš láhtten. Son sáhttá dájuhit, áitit ja manipuleret máná searvat ja nu dáhpáhuvvá veahkaváldi. Dábálaččat máná dahje nuora bisseheapmi ii mearkkaš maidege. Danne lea dehálaš oahpahit mánáide inseasta ja seksuálalaš illasteami birra, ja ahte ii oktage oaččo dahkat dan sin vuostá. Mii fertet dáguhit mánáide ja nuoraide ahte sii galget muitalit. Dat sáhttá leat muitalit váivves čiegusvuođa, unohas dahje imašlaš guoskkahallama birra, ja čilget geasa sáhttet muitalit váttis áššiid birra.
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Mánáidgárdi ferte gávdnat oktasaš vuogádaga movt oahpahit mánáide seksualitehta birra, ja soahpat oktasaš vuogi movt vástida mánáid gažaldagaid ja movt bargá láhttemiin.
Barns seksualitet er ubevisst
Sáhttá go mánáid seksualitehta boastut ipmirdit?
Mun jáhkán hui ollu rávisolbmot buohtalastet rávisolbmuid ja mánáid seksualitehta. Máŋggas jurddašit ahte mánáin ii leat makkárge seksualitehta, ja ahte dat bohciida ipmirmeahttumiid veahážiid mielde. Jáhkán ahte muhtun rávisolbmot jurddašit rávisolbmomálliin go oidnet mánáid stoahkame nubbi nuppiin. Mánát han eai ovttastala seksuálalaččat. Mánát stohket láhttenstohkosiid, stohket sii ožžot mánáid, ja sii eai reagere nugo rávisolbmot geat anašit. Láibbodettiin mánáidgárddis atnet sádduid gáhkkui. Muhto dat lea liikká gáhkku.
Nils Heldal hupma Margrethe W. Aaslandain mánáid ja rávisolbmuid seksualitehta erohusaid birra.
Čuojahanáigi: 0:43
M3-6
Jus barggat mánáidgárddis ja seksualitehta lea váttis, maid de dagat?
Ii, de gal ferte dieđuid háhkat. Gávdno girjjálašvuohta mánáid seksualitehta birra. Hui ávkkálaš lea jurddašit maid ohppen go ledjen unni, ja sáhtán go neavvut mánáid dan vuođul? Leat go vásáhusainan dagahan dearvvašlaš ja buori oktavuođa iežan rupmašii ja seksualitehtii? Hui ollugat vástidit dasa ii. Muhto lea ávkkálaš guldalit dán prográmma omd., ja vaikko hupmat olbmáiguin ja suokkardallat "Maid mii oahpaimet ja movt lea hupmat mánáiguin seksualitehta birra? Mas lea sáhka?" Muhtumiin sáhttá iežas duogáš leat traumáhtalaš, ovdamearkka dihte go ii leat beassan gieđahallat veagalváldima. De soaitá seksualitehta šaddat erenoamáš váttis go mánát guoskkahallet nubbi nuppi vuolledábiid ja viegadit alas. Sii geat eai leat ožžon veahki loavkašuhttimiid gieđahallat, lea leamaš heajos seksuálalaš bajásgeassin dahje dovdet seksualitehta heahpadin ja tabun - sáhtášii terapevttain guorahallat manne son reagere nu go dahká. Nu movt namuhuvvon ovdalaččas, mánná gii veahá lea oahppan seksualitehta birra, ii debutere nu árrat seksuálalaččat. Muhto lea maid dehálaš diehtit ahte veahkaváldiin lea hui heajos oktavuohta seksualitehtii, nu ahte mun jurddašan ahte seksualitehta birra ságastallat lea dehálaš buohkaide - de oažžut čielga ja lotkes oktavuođa dasa. Láven dadjat ahte go bargá mánáiguin ja nuoraiguin, de ferte leat nanu oktavuohta iežas seksualitehtii, ja dan sáhttá oažžut go lohka, ságastallá olbmáiguin, terapevttain dahje sexologain.
Ferte oažžut, berre oažžut, galgá oažžut?
Galgá oažžut.
Nils Heldal ságastallá Margrete W. Aaslanddain makkár mearkkašupmi lotkes oktavuođas iežas seksualitehtii lea, go mánáidgárddis bargá.
Čuojahanáigi: 2:03
M2-1
Sáhttá "risikeret" ahte mánná gii oažžu oadjebas ja buori oktavuođa iežas gorudii, maid sáhttá "risikeret" oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežas seksuálavuhtii. Nu ahte šaddá dilálašvuohta mas leat dušše ovdamunit.
Margrete W. Aasland hupmá dilálašvuođa birra mas leat dušše ovdamunit!!
Čuojahanáigi: 0:09
M16
Sáhka lea mánáid birra gaskal nulla ja guhtta jagi. Fertego bajásgeassimis oahpahit mánáid biehttalit, go dat ii leat sin ovddasvástádus?
Mánát gildet jus earát váldet sin skálu. Sii sáhttet duvdit eret ja lohkat "Ii, dat lea mu", muhto sii eai gieldde jus muhtun áigu veahkaválddálašvuođa dahkat sin vuostá. Mánáid ovddasvástádus ii leat rájiid bidjat, dat lea rávisolbmuid bargu. Muhto mii fertet oahpahit mánáide ahte galget muitalit váttis vásáhusaid birra ja daguid birra mat eai leat lunddolaččat. Fertešii kártet mánáid sosiála fierpmádagaid mánáiguin, vai sii besset muitalit. Dat lea hui unnán jáhkehahtti ahte mii bissehit vuosttaš veahkaválddálašvuođa, vaikko mii leat oahpahan 0-6 jahkásaš mánáid muitalit. Mii fertet veahkehit máná muitalit jus dat lea jo dáhpáhuvvan, dahje jus sin mielas lea unohas ovttastallat muhtimiin. Mánáid galgá váldit duođalažžan. Jus mánná dadjá: "In háliit dohko." De fertet jearrat: " It, háliit? - dan birra gal háliidivččen eambo gullat!". Mánáid ii galggašii bágget muoŧáid dahje ednuid buorranaddat ja lohkat ahte sidjiide goit šaddá váivi jus ii daga dan. De mánát ohppet, ahte muoŧŧá morašta, jus ii oaččo buorresteami. Jus muoŧŧá lea mánnabiigá ihttin ja galgá lávggodit, ja mánná ferte guoskat su cissá. De mánná jurddaša ahte muoŧŧá váivašuvvá ja eadni ja áhčči suhttaba. Nu ahte jáhkán ahte lea váttis bissehit vuosttaš veahkaváldima. Ii leat mánáid ovddasvástádus. Sii eai máhte gieldit olbmo gii lea mearridan veagalváldit. Mii fertet oahpahit máná muitalit, ja oahpahit geasa oažžu muitalit. Das lea sáhka seksualitehta birra mii lea spiehkkaseame. Mánát fertejit oahppat buot rupmaša namahusaid ja ahte rupmaša birra lea ortnegis hupmat. Dat álkida gávdnat sániid go galget muitalit seksuála oktavuođaid ja eará vásáhusaid birra maid mánná ieš ii sáva. leaš dal eará mánáide, nuoraide dahje rávisolbmuide.
Vuosttaš veahkaváldi ii sáhte bissehuvvot, muhto sáhtášii go bissehit nuppi veahkaválddi?
Juo! Sáhtát bissehit nuppi jus gávnnat rávisolbmo gii sáhttá veahkehit.
Nils Heldal ja Margrete W. Aasland hupmaba ahte ii sáhte bissehit dan vuosttaš veagalváldima. Ja rávisolbmot fertejit váldit ovddasvástádusa ja oahpahit mánáid muitalit.
Čuojahanáigi: 2:31