1.3 DOAIBMABIJUT OVDDIDIT DEARVVAŠLAŠ SEKSUALITEHTA
Buorre vuohki ovddidit dihtomielalašvuođa ja rabasvuođa lea go bargiidjoavku ságastallá ja smiehttá iešguđetlágan áššiid birra mat gusket rupmašii ja seksualitehtii, ja dan maŋŋá váhnemiiguin váhnenčoahkkimis.
Ovdamearkkat čuolmmaide mat sáhttet addit dihtomielalašvuođa guottuide ja bargovugiide:
-
Leago dohkalaš ahte mánát leat fárrolaga alas?
-
Dohkkehit go ahte rávisolbmot leat alas mánáid oidnosis?
-
Leago dohkalaš ahte rávisolbmot dahje stuoraoappát/vielljat gieibmet mánáid oidnosis?
-
Dohkkehit go ahte oappážagat dahje vielljažagat ođđet ovttas?
-
Dohkkehit go ahte mánát stohket doaktárin?
-
Dohkkehit go ahte bártnážat cogget fuolppu ja čuvlla?
Muhtin gažaldagaide leat álkes vástádusat, omd. ahte ii leat dohkálaš ahte mánát leat mielde ollesolbmuid seksuálalaš doaimmain. Earáin leat máŋggabealagat vástádusat, ja bearrašiin sáhttá leat iešguđet oaidnu álásvuhtii seammás go fuolahit nubbi nuppi intiibmarájiid. Nu sáhttá mánná oahppat mii lea dohkálaš ja mii ii leat, nu gohčoduvvon dearvvašlaš seksuála vierrun.
Sáhttet čuožžilit váttisvuođat go fuolaheaddjiin leat goabbatlágan guottut máná seksuálalaš ovdáneapmái ja seksuála dovddahusaide. Dat sáhttá váikkuhit movt reagerejit ja láhttejit máná guovdu. Eallindiliid rievdamat sáhttet mánáide dagahit eahpesihkkarvuođa njuolggadusaid ektui, guđelágan njuolggadusat leat ja eai. (fárremis, earráneamis jna.).
Oahpat mánnái konkrehtalaš giela
Mánát dárbbašit giela. Dán láhkái sii ipmirdit iežaset ja máilmmi buorebut, ja sáhttet buorebut gulahallat. Gielain nákcejit buorebut čilget mii dáhpáhuvvá, sihke buriid ja váttis diliid. Mánáidgárddi bargit galget namuhit sohkabealrollaid ja oahpahit mánáide ovdamearkka dihte ahte nieiddain lea rahpasit cissa go bártniin. Dávjá mii dadjat mánáide ahte mánát bohtet eatni cissás, ja dat han ii doala deaivása. Mánát dárbbašit oahppat dárkilis doahpagiid dego návli ja cinneráigi.
Mánná ferte doahttalit ja ipmirdit nuppi ja iežas rájiid
Mánát galget oahppat mii lea riekta ja mii ii leat riekta dahkat iežaset ja earáid rupmašiin. Bidjat rájiid iežas rupmašii lea seamma go duostat bissehit, go dovdá ahte juoga lea unohas dehe ahte ii háliit searvat dasa mii geavvá. Lea maid dehálaš oahpahit mánáide, ahte sii galget bisánit, jus muhtin ii oro háliideame šat. Okta vuohki dán dahkat lea oahpahit mánáide bissehanmearkka, mii mearkkaša ahte čájeha geažos gieđa. Mearka čájeha hui čielgasit ahte vuostebealli galgá heaiti dan maid dahká.
Mánát fertejit oahppat mii lea lobalaš ja lobiheapme
Mánát fertejit maid oahppat áitagiid ja bággema birra, ja diehtit ahte sis lea riekti muitalit ahte eai háliit searvat vaikko sii givssiduvvojit dahje bággejuvvojit dahkat juoidá. Ii leat lohpi áitit dehe bágget soapmása dahkat juoidá maid ii háliit. Seammás dárbbašit mánát oahppat buriid ja bahás/lobiheames guoskkahemiid birra ja buriid ja baháš/lobiheames čiegusvuođaid birra, ja sii dárbbašit oahppat movt muitalit rávisolbmuide go vásihit juoidá mii ii oro vuogas dahje lea lobiheapme.
Rávisolbmot fertejit láhčit oadjebasvuođa vai mánát muitalit
Jus mánná loavkašuvvá dahje illastuvvo, de ferte leat oadjebas muitalit. Lea ollesolbmuid ovddasvástádus oahpahit mánáide ahte sii fertejit muitalit ollesolbmui gean dovdet ja sáhttá veahkehit sin. Mánná sáhttá vásihan ahte ii miehtan dan maid nubbi evttohii ja barggai. Soaitá viggan bissehit, dahje ii duostan bissehit, dahje nubbi ii beroštan go mánná bissehii. Soaitá mánná savkalii dahje dajai juoidá iežas siste, daningo balai dahje vajálduhtii dan.
Bija rupmaša ja seksualitehta plánii
Mánáidgárddis fertešii "Rumaš ja seksualitehta"-fáttá lasihit plánii, ja váhnemat fertejit oahppat ahte seksuála ovdáneapmi lea seamma lunddolaš go omd. gielalaš, motorihkalaš ja sosiála ovdáneapmi mánáin.
Ulbmilat sáhttet leat:
-
Ovddidit mánáid doahpagiid ja oktavuođa rupmašii ja dovdduide.
-
Ovddidit mánáid máhtu movt bidjat rájiid iežas rupmašii.
-
Hábmet guottuid dohkketmeahttun/dohkkalaš guoskkahemiide ja čiegusvuođaide.
-
Oahpahit mánáide maid sii berrejit dahkat jus sii dahje muhtin geaid sii dovdet, gártet váttis dilálašvuođaide.
Fáddáevttohusat 0-3 jahkasaš mánáide
-
Rumaš
-
Makkárat mii leat? Geahča rupmašis govaid ja namut buot rumašláhtuid.
-
-
Dovddut
-
Geahččat iešguđetlágan dovdduid govaid ja oahppat doahpagiid: ilu, váivvi, suhtu ja balu.
-
Speadjalis geahččat ámadajus iešguđetlágan dovdduid.
-
-
Oktavuođat
-
Govvagirji mus ja mu bearrašis. Mii lea olmmái?
-
Buorit ja lobálaš guoskkahallamat: Atte buorrestaga jus háliidat (mánnái mearrida áigu go addit buorrestaga vai ii), buorranaddat vuovttaid,čagalduhttet gieđaid jna. Muital ahte sáhttá čagalduvvat go cissii guoská, muhto ferte jearrat suovvá go nubbi sutnje guoskkat.
-
-
Doaimmat
-
Sárggo máná rupmaša, sihke ovddabealde ja maŋábealde, sárggo čalmmiid, beljiid, njálmmi, ratti, náhpečoali, cissá, čippi, čoarbbeale, jna.
-
Čuohpa govain máná čalmmiid, beljiid, njuni ja njálmmi ja liibme árkii.
-
Juolgespa ja ruvven.
-
Fáddáevttohusat 3-6 jahkasaš mánáide
-
Rumaš: Movt rumaš doaibmá? Makkárat leat mii siskobealde?
-
Sohkabealli: Sohkabealleorgána namma, sohkabealleidentitehta (dovdat gándan dahje nieidan dahje goappaš, dahje ii goappáge), iešguđetlágan ovttastallanvuogit.
-
Hupmat ollesolbmuin: Buorit ja lobálaš/bávččas ja unohis/ lobihis čiegusvuođat.
-
Seksualitehta: Movt šaddat? Áhpehisvuohta ja riegádahttin. Dihraideapmi/ártegis dovddut gorudis ja sohkabealeorgánat, anašeapmi ja rájit gorudiinnis.
-
Rájit iežas rupmašii: Mii lea dohkálaš/ii dohkálaš? Mii lea lobálaš/lobiheapme? Maid mearkkaša "áitit"?
RESSURSAT
Mun dieđán: https://www.jegvet.no/barnehage
Mun lean mun: https://xn--em-0iac.no/barnehage/
Mánát geain lea njoazit ovdáneapmi
Mánát geat leat doaimmashehttejuvvon ja/dahje lea autisma dárbbašit heivehuvvon dieđuid ja oahpahusa goruda ja seksualitehta birra. Berre heivehit hástalusaid ektui, ja áinnas geardduhit ja neavvut konkrehtalaččat lunddolaš dilálašvuođain. Mánáin, geain leat fysalaš dahje vuoiŋŋalaš doaimmashehttejumit, lea maid stuorát riska gillát veahkaválddálašvuođa dahje seksuálalaš illasteami go eará mánáin, ja danne dárbbašit liige suodjalusa. Sis sáhttá váilut doabaáddejupmi muitalit juoidá dahje eai áibbas dieđe mii sidjiide čuohcá. Danin mii galgat erenoamážit geahččat mánáid geain leat iešguđetlágan doaibmahehttejumit, vai illasteami ja loavkašuhttimiid sáhttá eastadit. Mánáid ja nuoraid Habiliterenbálvalus sáhttá leat buorre veahkki dás. Borgemánu 1. beaivvi 2023 rájes leat bearrašat geain leat doaimmashehttejuvvon mánát ožžon vuoigatvuođa mánnákoordináhtorii. Mánáidkoordináhtor galgá ee. fuolahit bálvalusfálaldagaid oktiiheiveheami ja fuolahit ahte suohkan fuolaha iežas ovddasvástádusa čuovvoleamis ja láhčimis.
RESSURSAT
Doaimmashehttehusaide fierpmádat, seksualitehta ja ovttaseallin: https://www.nfss.no
Čálgobálvalusláhkaásaheami nuppástusat: https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/prop.-100-l-20202021/id2838338/?ch=1
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Oadjebas ja buorre oktavuohta gorudii, sii sáhttet oaidnit makkárat vuolledábit leat. Ovdamearkka dihte láven muhtumin mánáidgárddiide neavvut ahte sis galggašii leat smávva speadjalaš, vai nieiddažat maid besset geahččat vuolledábiideaset. Dávjáhan lea nu ahte gánddat gehččet speadjalis, ja nieiddat soitet dárbbašit veaháš eanet guovlat vuolábeallai ja soaittášii vuohkkasit atnit speadjala. Muhtimiid mielas dat lea veahá badjelmearálaš, muhto mii han guovlat nubbi nuppi čoddagii ja bániid go leat unnit. Nu ahte mu mielas lea váttis jurddašit ahte lea vearrát oaidnit iežas vuolledábiid, mii lea du gorudis. Muhto lea sáhka das ahte mii galgat veahkehit, addit mánáide oadjebas ja buori dilálašvuođa iežaska rupmašii. Ja dat lea vuođđun dasa ahte sii galget sáhttit oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii. Ja jus nu šaddá, de álkida muitalit dan jus mihkke mii guoská rupmašii ja seksualitehtii lea boastut.
Nils Heldal hupmá Margrete W. Aasland:in ahte mánáin berre vejolašvuohta dutkat iežaset rupmaša. Bártniin lea návli ja nieiddat dárbbahit speadjala oaidnit iežaset vuolledábiid.
Čuojahanáigi: 0:58
M3-4
Mii hupmat mánáid birra gaskal 0 ja 6 jagi. Lea go oassi bajásgeassimis oahpahit mánáid biehttalit? Ii leat fal nu ahte lea máná ovddasvástádus biehttalit?
Mánát eai suova earáid váldet sin skálu. Sii sáhttet eará mánáid duvdit eret ja lohkat "Dat lea mu!". Muhto dat ii ávkkut veahkaváldima oktavuođas. Dat ii leat mánáid ovddasvástádus bidjat rájiid. Mii fertet oahpahit mánáid ahte jus sii vásihit váttis áššiid, dahje daguid maid earát eai daga, de fertejit soapmásii muitalit. Mii fertet kártet mánáid sosiála fierpmádagaid ovttas mánáiguin, vai sii besset muitalit. Vaikko 0-6 jahkásaš mánát leat oahpahuvvon muitalit, de lea aŋkke hui unnán jáhkehahtti ahte nagoda bissehit vuosttaš veahkaváldima. Mii fertet veahkehit máná muitalit jus dat lea dáhpáhuvvan, ja mii fertet veahkehit máná muitalit maŋŋel, maiddái jus sin mielas lea unohas ovttastallat muhtimiin. Mii fertet váldit mánáid duođalažžan. Jus mánná dadjá: "In háliit dohko." De fertet jearrat "It háliit dohko? Sáhtát go muitalit eambo dan birra". Váhnemat sáhttet dávjá bágget ja oahpahit mánáide ahte ednuide/muoŧáide galgá addit buorrestagaid, vai sidjiide ii šatta váivi. Nu ahte jáhkán ahte lea váttis bissehit dan veahkaváldima mii vuosttaš geardde dáhpáhuvai. Ii leat mánáid ovddasvástádus. Sii eai bastte biehttalit olbmo gii lea mearridan veagalváldit. Nu ahte mii fertet veahkehit máná duostat muitalit ja muitalit ahte mii galgat leat dat olmmoš geasa mánát duostat muitalit, jus vásihit juoidá mii sin mielas lea váttis. Dás lea maid sáhka rupmašis. Das lea sáhka seksualitehtas, ja dát lea maid seksualitehta birra mii lea spiehkkasan. Muhto das lea maiddái sáhka movt hupma áššiid birra, nu ahte mánná gártá oahppat olles goruda namahusaid oaivvis juolgevuođu rádjái. Ja sii fertejit oahppat ahte dan birra lea buorre hupmat. Daningo dalle mánáide lea álkit gávdnat sániid go de galget duostat muitalit eahpesávahahtti seksuála oktavuođa ja doaimmaid birra nuppiin, leš dal eará mánáin, nuorain dahje rávisolbmuin.
Vuosttaš veahkaváldi ii sáhte bissehuvvot, muhto sáhtášii go bissehit nuppi veahkaválddi?
Juo! Sáhtát bissehit nuppi, jus sis lea olmmoš gii sáhttá veahkehit.
Nils Heldal hupma Margrete W. Aaslandain dan birra ahte ii sáhte bissehit vuosttaš veagalváldima. Ollesolbmot fertejit váldit ovddasvástádusa ja oahpahit mánáid muitalit go juoga lea dáhpáhuvvan.
Čuojahanáigi: 2:31
M3-5
Oadjebas ja buorre oktavuohta gorudii, sii sáhttet oaidnit makkárat vuolledábit leat. Ovdamearkka dihte láven muhtumin mánáidgárddiide neavvut ahte sis galggašii leat smávva speadjalaš, vai nieiddažat maid besset geahččat vuolledábiideaset. Dávjáhan lea nu ahte gánddat gehččet speadjalis, ja nieiddat soitet dárbbašit veaháš eanet guovlat vuolábeallai ja soaittášii vuohkkasit atnit speadjala. Muhtimiid mielas dat lea veahá badjelmearálaš, muhto mii han guovlat nubbi nuppi čoddagii ja bániid go leat unnit. Nu ahte mu mielas lea váttis jurddašit ahte lea vearrát oaidnit iežas vuolledábiid, mii lea du gorudis. Muhto lea sáhka das ahte mii galgat veahkehit, addit mánáide oadjebas ja buori dilálašvuođa iežaska rupmašii. Ja dat lea vuođđun dasa ahte sii galget sáhttit oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii. Ja jus nu šaddá, de álkida muitalit dan jus mihkke mii guoská rupmašii ja seksualitehtii lea boastut.
Nils Heldal prater med Margrete W. Aasland om å gi barn mulighet for å utforske egen kropp. Gutter har penis mens jenter trenger speil for å se eget kjønnsorgan.
Čuojahanáigi: 0:58
M3-4
Muhtin mánát beroštit ja háliidit diehtit gos mánát bohtet, ja jus dan birra ohppet, de soapmásat háliidit diehtit oažžut go lobi geahččat. Ovdamearkka dihte jus leat hetero váhnemat, de háliidivččii geahččat go máná ráhkada. Dalle mii fertet dieđusge bidjat rájáid ja dadjat ahte dii ehpet oaččo geahččat. Dál dieđát movt dat lea, muhto dan dahkaba áhčči ja eadni, go leaba guovttá.
Sáhttá dieđusge oahppat ahte olbmot veallájit ja buorranaddet goabbat guoibmáseaskka, njávkkadit goabbat guimmiinis cissáid go leat rávis olbmot, ja de lea muhtumin nu ahte mánáin lea miella stoahkat ja leat ráhkástallit. Ja lea dušše láhttenstoagus, veallájit badjálagaid. Jus mii rávisolbmot jurddašit "maid stohken go ledjen unni? Maid ohppen mánnávuođas seksualitehta birra, ja makkár stohkosat ja stoahkamat mus ledje?" Mun han giibmen Elle go ledjen 6 jahkásaš, muhto ii lean makkárge penetreren. Ii lean mihkkege balddihahtti, daningo maŋŋel fas dagaimet juoidá eará. Jáhkán ahte rávisolbmot soitet stoahkan dakkár stohkosiid ja rievtti mielde jurddašit: "Dan birra mii eat háliit hupmat". Muhto mu mielas lea dehálaš ahte rávisolbmot maiddái hupmet dan birra maid stohke mánnán. Danin go dás ii leat sáhka rávisolbmo seksualitehtas, dat lea máná birra. Movt mánát čájehit iežaset seksualitehta go leat unnit.
Nils Heldal ságastallá Margrete W. Aasland:in dan birra ahte addit mánáide heivvolaš oahpu agi ektui, muhto ii čájehit sidjiide mo nuppiin lea sexa.
Čuojahanáigi: 1:20