2.1 TJOEPERDIHKS JÏH SKAAROHKE SEKSUELLE DÅEMIEDIMMIEN BÏJRE
Fåantoeh man åvteste maanagïertemaanah seksuelle dåemiedimmiem utnieh
Gaskem 30 jïh 50 % daaresjimmeste maanaj jïh noeri vööste jeatjah maanah jïh noerh leah dorjeme (18 jaepien raajan). Sïejhmemes båarasåbpoe maanah jïh noerh seksuelle mïedtelimmieh darjoeh nuerebe maanaj vööste. Ij leah amma dan sïejhme aarhskuvlemaanah jeatjah aarhskuvlemaanah mïedtelieh. Seamma tïjjen, maanah jïh noerh gieh daaresjieh maehtieh seamma stoerre skaaram darjodh goh geerve almetjh, dannasinie tjuara dejtie tjöödtjehtidh. Gosse maahtoem utnebe mij lea verries seksualiteete maanaj luvnie, maehtebe verries evtiedimmiem reesedh. Lissine dïsse maehtebe buerebelaakan tjoeperdihks jïh skaarohke seksuelle dåemiedimmiem vueptiestidh. Dellie maahta maanide daerpies viehkiem vedtedh jïh nåake evtiedimmiem jarkedh. Barkijh aaj dïedtem utnieh jeatjah maanah vaarjelidh olles seksuelle mïedtelimmiem jïh daaresjimmieh dååjrh.
Daamtaj tjoeperdihks jïh skaarohke seksuelle dåemiedimmie maanaj luvnie maanaskuvleaalterisnie sæjhta symptomine årrodh maana ij sov vihkielommes daerpiesvoeth åadtjoeh, jallh sosijaale tsagkesh åtna.
Dahkoeh maehtieh aaj seammasåarhts dåemiedimmieh årrodh mejtie jïjtjh dååjreme jallh vuajneme, fysiske jallh digitaale meediji baaktoe. Dïhte seksuelle dåemiedimmie sæjhta daamtaj bieline årrodh jieniebistie maanan haestiemijstie, jïh tjuara dejtie guarkedh jïh vuejnedh ektiedimmesne dejgujmie.
Ovmessie vuekieh guktie tjoeperdihks jïh skaarohke seksuelle dåemiedimmiem guarkedh
-
Reaksjovne jïjtse traumatiske heannadimmide jieliedisnie.
-
Faatoes sosijaale tjiehpiesvoeth.
-
Impulsiviteete.
-
Oktegsvoete, depresjovne.
-
Tsagkesh jïjtse domtesh stuvredh.
-
Learoetsagkesh jïh nevrologiske haestemh.
-
Ektiedimmietsagkesh.
-
Tjåetskelesvoetem vaajtelidh.
-
Tjetskehkevoete.
-
Vaaksjomem jïh jearsoesvoetem daarpesjidh.
Tjoeperdihks jïh geerve seksuelle dåemiedimmine
Tjoeperdihks dåemiedimmie maanaj luvnie vuelelen 6 jaepien båeries maahta tjoeperdihks årrodh joekehts dåemiedimmiej gaavhtan. Man voerkes lea jïjtje? Man gellie aejkien jïh man guhkiem dam dorje? Maahta aaj tjoeperdihks årrodh dan åvteste maanah leah joekehts aaltarinie jïh evtiedimmine.
Vuesiehtimmieh maehtieh årrodh:
-
Maanah tuhtjieh gaajh vihkeles daejredh guktie geerve almetjh sijjen seksualiteetine dåemiedieh jïh stååkedieh, jïh tsagkesh utnedh dejnie orrijidh.
-
Seksuelle jallh pornografiske gïelem åtna mij ij leah aalteresjiehteles, v.g. gosse maana tsavnoen njamman jïh kleenghkestimmien bïjre soptseste, jallh guktie minngielistie vaaltasovved, j.n.v.
-
Tuhtjie gaajh vihkeles mubpiej tjoeleorgaanh gaajesjidh.
-
Mubpide onnegåatan fulkie juktie sæjhta jeatjah maanah vuartasjidh jïh gaajesjidh.
-
Seksuelle dåemiedimmie åerpeni gaskem.
-
Seksuelle dåemiedimmie geerve almetji vööste maanagïertesne, v.g. seksuelle baakoeh nuhtjie mearan barkiji råvvem/ njammah damtehte.
-
Aath råvven jallh tsavnoen sïjse rijtie (ij barre raejkien vööste).
Vihkeles vaaksjodh jïh bïevnesh tjöönghkedh
Jis såvma tjoeperdihks seksuelle dåemiedimmien bïjre, dellie vihkeles meatan fulkedh jïh daerpies bïevnesh tjöönghkedh jis tjuara råajvarimmiejgujmie nïerhkedh jïh dåarjoehtidh jïh bïhkedidh verries jïh hivjen seksualiteetese. Tjaelieh maaje maam vuajnah jïh govlh. Daate maahta hijven årrodh jis tjuara dam aamhtesisnie gïetedidh båetijen aejkien. Tjoeperdihks seksuelle dåemiedimmie maahta varke jorkesidh skaaroehtihks seksuelle dåemiedæmman, jïh damj tjuara tjöödtjestidh.
Skaaroehtihks seksuelle dåemiedimmie
Skaaroehtihks seksuelle dåemiedimmie lea raasten rastah, mïedtelimmie jallh aajhtoeh maanaj gaskem. Doh maanah mej bïjre leah, leah joekehts aaltarinie jïh stoeredahkesne, jïh dej gaarkh jïh evtiedimmie aaj joekehts. Daate seksuelle dåemiedimmie fer daamtaj sjugniehtåvva, lea tjeakoes, mubpiem trumhpeste, Stååkedimmie dåeriesmoerine jallh skaaride sjædta jis naakenh faamoem nuhtjieh, håvhtadieh jïh aejhtieh. Dagkeres dåemiedimmiem tjuara tjöödtjestidh maanan aalteren mietie jïh seahkarimmine.
Skaaroehtihks seksuelle dåemiedimmie maanaj luvnie vuelelen 6 jaepien båeries maahta årrodh:
-
Jis pryövoeh geerve almetji seksuelle dåemiedimmiem stååkedimmesne heeredh.
-
Håvhtadimmien jïjtjeskreejrehtimmie utnieh (onaneereme håvhtadimmien nuelesne).
-
Håvhtede jeatjah maanah meatan årrodh seksuelle stååkedimmine.
-
Håvhtede aath rijtedh jeatjah maanan tsavnoen jallh råvven sïjse.
-
Ulmine åtna geerve almetjen tsavnoem gaajesjidh.
-
Maanah gieh daamtaj jeatjah maanaj jïh geerve almetji privaate kråahpebielieh gaajesjieh.
Mah joekehtse maanese jis lea mïedtelimmiem jallh daaresjimmiem dååjreme aktede geerve almetjistie jallh jeatjah maaneste?
Manne daamtaj ussjedem daate sån jïjnje deahpadimmien bïjre jïh jeenjemes guktie maana lea dam dååjrehtamme. Juktie naan aejkien geerve almetjh maehtieh ussjedidh “ij leah dïhte dan vaarege”, men seamma aejkien maana maahta stoerre reaksjovnem dïsse vuesiehtidh. Man gellien aejkien daate deahpadamme jïh man guhkiem? Dïhte vædtsoesvoetem jïh aajhtoem dååjreme?
Jallh faamoem båajhtoehlaakan maanan vööste nuhtjeme? Guktie ånnetji ovmessie. Men jis daate geerve almetjen bijre dellie tjuara politijem bïeljelidh jïh dellie juridihke meatan sjædta. Maana maahta dååjredh tjidtjie gon aehtjieh tjoerijægan faangkegåatan. Kaanne jïjtje aaj tjuara jeatjah sæjjan biejesovvedh mearan dåapmose vuertieminie. Jallh kaanne tjuara gåeteste juhtedh. Maanan dååjrehtse lea vihkelommes viertiedidh, jïh gieh dam dorjeme. Jis lea seksuelle mïedtelimmie maanaj gaskem tjuara viertiedidh man alvas maanan dååjrehtse lea.
Nils Heldal jïh Renate B. Sjaastad ektesne soptsestieh mij lea joekehtse gaskem daaresjimmieh mejtie geerve almetjhjallh maanah leah dorjeme.
Spïeletijje: 1:23
R5
Mij skaarohke seksuelle darjome maanagïertemaanaj luvnie. Daate hatsvesvoete? Gååvnese mij akt jeatjah? Guktie sïjhth dam tjïelkestidh?
Manne ussjedem, akte hatsves seksuelle dåemiedimmie lea gosse dah jeatjah maanah trumhpestieh meatan årrodh seksuelle stååkedimmine. Maahta vihkele årrodh meatan fulkedh mejtie dam darjoeh. Jallh jis jiehtieh jis ih datne darjoeh guktie manne sïjhtem, dah sijjen seksuelle stååkedimmiem ånnetji veelelaakan stååkedidh. Dah maanide trumhpestieh meatan årrodh. Stååkedimmie maanaj gaskem edtja luste årrodh, “daelie dov tsavnoem vuajnam, hehe” Men gosse akte maana hatsves sjædta mubpiej maanajgujmie stååkedimmesne, dellie tjuara vuaptan sjïdtedh.
Manne maanagïertesne barkim jïh aktem vuesiehtimmiem destie åtnam. Akte baarnetje mannem gihtjim “Margrethe, datne dov geelline bohkih eannan maanageartan böötih? Jïh manne ussjedim “bajhke maana” jïh idtjim maam jiehtieh. Daelie lim sïjhteme gihtjedh “mij lea bohkedh?” jïh sïjhteme govledh mejtie baernie deejri mij lij. Dïhte lij vïjhten jaepien båeries. Akten aejkien stovlesne tjåadtjoeji jïh måvhkam noeli mearan byöpmedimh. Dellie råvvem vuesiehti jïh gihtji “gïeh sijhtieh pillam mov råvven sïjse rijtedh?” Dellie jeehtim “Bjarne tjihkedh”. Daelie, goh dïhte sagke væjsahkåbpoe nyjsenæjja manne leam, sïjhtim gihtjedh “ Bjarne, gie numhtie dorje?” Datne naakenem damth gie pillam gïen akt råvven sïjse rijtie? Soptsesth vielie dan bïjre” Ij daelie, men sïjhtim stilledh tjihkedidh. Jïh dellie sïjhtim jiehtedh “Bjarne, ieskien datne gihtji mejtie gie akt sïjhti pillam dov råvven sïjse rijtedh. Maam dïhte sæjhta jiehtedh?” Naemhtie sïjhtim daelie gihtjedh.
Seamma baarnetje aaj mannem ikth gihtjim “Margrethe, manne maahtam dov tsavnoem njåalodh, jïh dellie datne åadtjoeh mov njåalodh?” Jïh dellie vïenhtem akte tjeehpes jievege mov uvte bööti. Idtjim damth. Daelie dam måjhtam jïh daelie leam sïjhteme gihtjedh “Mij dïhte Bjarne?” jïh dellie sïjhtim gihtjedh “Datne giem akt damth gie geerve almetji tsavnosne njamma, jallh geerve almetjh mah pruvhkieh maanaj tsavnosne njåalodh?”. Daate baernie aehtjiem utni, jïh dellie hågkh kuvsjesne veedtsim, jïh naemhtie seksuelle daaresjimmien bïjre lïerim. Akten aejkien Bjarnine stååkedim jïh manne edtjim låssas Bjarnine årrodh, jïh dïhte edtji låssas aehtjiebinie årrodh. Manne tjahkasjim maana tv’esne vuartasjim jïh byöpmedim jïh jovkim jïh naemhtie. Dellie dïhte bööti goh sov aehtjie, gïetigujmie roejtesne jïh jeahta “ Daelie tjoerh åarajidh!” Ijje, sïjhtem guhkebem bijjene årrodh. Sïjhtem vielie beapmoeh jïh mielhkiem.” Dellie jeehti “vaedtsieh åarajidh. Jïh noelh lijhkiemåvhkam, juktie daelie edtjem pillam dov råvven sïjse rijtedh!” Dellie åadtjoejim gaajhkem govledh. Bielie jaepie veesi mænngan voestes aejkien mannem gihtji “datne dov geelline bohkih eannan diekie maanageartan böötih?” Bielie jaepie veesi, guktie mujhtieh maanam gihtjedh.
Vaaksjodh maanide jïh gihtjedh. Maam jiehtieh? Datne funhterdh mejtie sïjhtem pillam dov råvven sïjse rijtedh? Bjarne, mij dïhte jeahta? Aellieh bïllh gihtjedh, jis ih daelie doesth gihtjedh, maahta ussjedidh “maam aadtjen jeehti, jallh maam jååktan jeehti?” “Bjarne, jååktan mannem gihtjih ..” Jïh ikth vielie gihtjedh. “Jååktan idtjim dan veele goltelh goh datne gihtjih mejtie naakenh sïjhtin pillam dov råvven sïjse rijtedh. Bjarne, mij dïhte jeahta?” Juktie daah maanah eah ajve nåake seksuelle dåemiedimmiem utnieh, men aaj akte sjïere dåemiedimmie, jïh dam tjoerebe goerehtidh. Dïhte baernie jïjnjem darjoeji jïh ij lij barre dïhte seksuelle dåemiedimmie. Men aaj aktem hatsves seksuelle stååkedimmiem utni. Jïjnjh baakoeh meehti jïh mijjieh låssas idtjimh dejtie govlh, jïh ussjedimh dïhte lij ånnetji rovnege. Buerebe gihtjedh gellien aejkien goh ij gihtjedh. Daah maanah gïeh daaresjimmiem dååjreme, eah daarpesjh seksuelle dåemiedimmiem vuesiehtidh gænnah. Ijje maa. Eah sïjhth tsavnoen bïjre pryjjedh. Men maehtieh jeatjah signaalh vuesiehtidh mij akt faatoes jïh maam maahta vïenhtedh lea mij akt jeatjah. Dellie tjoerebe gihtjedh “Bjarne, manne datneste tjoeperdem. Manne vuajnam datnine ij leah hijven jïh govlem datne daamtaj tjåejjeste? Naan aejkien tjåejjie baektjede jis jeatjah aati bïjre ussjede jïh mejtie tuhtjie gïerve. Guktie lea datnine årrodh Bjarne? Mah naakene gie dov vööste maam dorje maam eah jeatjebh darjoeh?” Ij leah uvtemes dah seksuelle stååkedimmieh mah vïhteste maanah leah seksuelle daaresjimmieh dååjreme. Daate lea myta, tjoerebe orrijidh dam jaehkedh, mijjieh geerve almetjh maehtebe aaj jeatjah aatijste tjoeperdidh.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh Bjarnen bïjre: Geerve almetjh maehtieh båajhtoehlaakan guarkedh jallh eah krööhkh maam maana jeahta, jïh dellie eah guarkah maana lea daaresjimmiem dååjreme.
Spïeletijje: 5:07
M11
Dïhte bööremes raerie maanagïertebarkijasse gosse dïhte nåake domtesem åtna, guktie akte maanagïertemaana sov seksualiteetem tjïrrehte gaavhtan, lea doh reaktoe gyhtjelassh gihtjedh jïh maanine soptsestidh?
Jaavoe, soptsesth maanine jïh vuartesjh mejtie jeatjah aath aaj. Manne provhkem jiehtedh - maahtah mahte dam maanesne vuejnedh - men dellie tjuara jïjnjh dååjrehtsh utnedh. Maahtah vuejnedh jis maanine ij hijven, dellie dam kråahpegïelesne vuajna. Jis maanan tjåejjie baektjede, jïh jïjnjem tjearoeminie, dellie tjuara ussjedidh. Mij faatoes maanine? Jïh maanam gihtjedh “Mah gie akt gie dov vööste maam dorje maam ij jeatjebh darjoeh?” Tuhtjem dïhte akte hijven gyhtjelasse. Lissine voestegh maanajgujmie dej positijve bieliej bïjre seksualiteetine soptsestidh. Dellie maanah sijhtieh guarkedh vuesiehtimmien gaavhtan “naemhtie tjidtjie mannine dorje”.
Akte onne maana aehtjeben gïetem steeri, jïh maanagïerteste veedtsi jïh edtji tjidtjeben gåajkoe. Dellie maana jeehti “aehtjie, im sïjhth tjidtjien gåajkoe”. Man åvteste ih sïjhth tjidtjien gåajkoe?” aehtjebe gihtji. “Dan åvteste tjidtjien tsavnoe dan vestieslaakan hopsoe” “Hæ? Tjidtjien tsavnoe vestieslaakan hopsoe?”. Jaavoe, tjidtjien tsavnoe vestieslaakan hopsoe gosse tjoerem tjidtjien tsavnoem njåalodh jïh dïhte sov njammide damtehte jïh rovnegs tjoejh dorje”. Hævvi, aehtjebe baarnetjem viehkiehti. Men idtji baernie naan aejkien seksuelle daaresjimmien bïjre soptsestamme. Aehtjebe lij maanajgujmie seksualiteeten bïjre soptsestamme. Dïhte lij soptsestamme guktie maanah sjidtieh. Jïh maana jeehti “Im sïjhth tjidtjien gåajkoe dan åvteste tjidtjien tsavnoe dan vestieslaakan hopsoe” Daate lij akte maehteles maana, mij hijven aehtjiem utni. Bielelen pedagogeles ööhpehtimmie.
Nils Heldal jïh Margrete W. Aasland ektesne soptsestieh magkerh gyhtjelassh geerve almetjh maehtieh maanah gihtjedh mejstie tjoeperdieh.
Spïeletijje: 1:49