M1 (v3)
Jus geahččalit defineret, makkár lea dearvvašlaš seksuálalaš láhtten mánáidgárdemánáin gitta sii leat 6 jahkásaččat?
Na mii lea dearvvašlaš... Dat lea várra ahte mánát leat oadjebasat alcceseaset ja iežas gorudii. Ja lea dehálaš lea ahte mii jurddášit - dat lea mánáid seksualitehta. Ja dat ii leat seammalágan go rávis olbmuin. Mánát hárjehallet rájáid, hálu ja dárkkisteami. Go mánát stohket nie doavttirstohkosa ja gehččet goabbat guoibmáseaskka, de lea sáhkkiivuođa iige himuid birra sáhka. Nu eai leat mánát. Sin mielas lea dušše somá. Láven lohkat ahte sii stohket bahttá-bađa-vuostá stohkosa, ja lea dehálaš sii boagustit ja ahte somá ja hihi-gelddolaš.
Dearvvašlaš seksuála láhtten mánáidgárdemánáin. Mánáid seksualitehta ii leat seamma go rávisolbmuid.
Áigi: 0:54
VIDEOČOAKKÁLMAS
Margrete W. Aasland
M3
Makkár ovdamunit leat iešduhttádeamis?
Sii oahpásnuvvet iežaset gorudeidda, ja dat han ii vahágahte. Dološ áigge, gávccenuppelotjagiin, jáhkke ahte sáhttá oažžut vuovttaid gieđaide onaneremis, dahje nohkká varra. Geahččaledje muitalit olbmuide ahte sii sáhttet dájáskit jus onanere. Ja dat lei duogážin go doaktárat jearahišgohte ledje go pasieanttat onaneren. Eanaš pasieanttat duođaštedje sii onanerejedje, nu ahte doaktárat duođaid jáhkke ahte olmmoš sáhttá buohccát go onanere. Sii geahččaledje muitalit olbmuide ahte sii fertejit heaitit.
Mearkkaša go dát ahte lea doavtterdieđa mii lea sivalaš das ahte dát lea tabu, ii ge girku?
Juo, muhto sii ožžo girku mielde, nu ahte jáhkán doaktárat ledje duođalaččat - sii jáhkke dan. Jáhkán ahte vajálduhtte jearrat iežaset bargoustibiin. In dieđe, muhto eai ožžon olbmuid heaitit. Sii ožžo báhpaid mielde, nu ahte mun gal oaivvildan ahte girku lea ožžon siva, vaikko lei medisiidna ja doaktárat mat váikkuhedje girku oaiviliid. Ja de gávnnai girku biibbalvearssa mii muitalii ahte lea suddu. Olmmoš gii dalle gohčoduvvui Biibbalis Onan, gaikkihii eret dan nissonolbmos gean Ipmil oaivvildii son galggai ráhkistit, ja gii lei su viellja leaska. Ja de son divttii siepmana mannat eatnamii, ja dás ii leat onanerema birra sáhka. Jáhkán ahte lei sihke dálkkasdieđa ja girku oaivil, ja geahččaledje eastadit olbmuid buohccámis. Ja de lea šaddan nu ahte galgá leat suddu.
Dát konspirašuvdna onanerema vuostá - dat lea leamaš biebmoindustriijas maid?
Juo, dat lei go geahččaledje ráhkadit cornflakesaid daningo sii jurddašedje ahte maisa sáhtii hehttet libido. Ja seamma Kneipp láibi. Kneip vieljažagain lei liegga ja galbma lávgungárri, nu ahte sáhtii gávdnat vuogi movt eastada onanerema.
Onánerema ovdamunit ja sivat go onánerema doivo vahágin dearvvašvuhtii dahje suddun.
Áigi: 2:26
M4
Sáhttá go mánná oažžut orgásma?
Juo - lea duođaštuvvon ahte mánát ožžot orgásma go onanerejit. Muhto leat olu mánát geat njávkkadit iežaset ja ožžot orgásma, vaikko eai leat onanereme. Muhtin mánát leat vásihan orgásma ja onaneremin háliidit dan olahit. Muhtimat sáhttet onaneret hui heivemeahttun vugiin. De soaitá leat vuogas dadjat mánáide: "Mun oainnán ahte don ruvvet cissá seainni/beavdejuolggi vuostá, sáhtát baicca gieđaiguin dahkat dan" ja "Mun oainnán ahte don liikot iežat guoskkahallat, muhto dál don leat earáiguin ovttas, sáhtát dahkat dan go leat okto".
Gii galgá mánnái dadjat dan?
Sii geat dovdet mánáid ja sii geat oidnet ahte mánát dahket dan. Okta mánáidgárdi riŋgii guđajahkásaš máná birra gii veallái beavdejuolggi vuostá ja onanerii olles beaivvi. Rávisolbmot ledje láhtten sii eai oainne su. Nu ahte dat mánná onanerii olles beaivvi, ja de mun dadjen ahte fertet suinna hupmat - ii fal dan botta go onanere, muhto ovdal; "Mii leat oaidnán ahte don liiko hui bures cissá ruvvet. Dan oaččut dahkat. Muhto dáppe galgat leat ovttas eará mánáiguin. Sáhtát baicca dahkat dan ruovttus, go leat velledan eahkedis, ja de sáhtát baicca gieđaiguin dan dahkat". Ja de hupme mánáin ja dat doaimmai hui bures. Muhtumin hupmát ii doaimma, ja sáhttet leat iešguđetlágan sivat dasa.
Hui dávjá fertejit mánáidgárddit ságastallat dan birra? Váhnemat leat nu iešguđetláganat.
Juo, máŋgii fertejit mánáidgárdebargit dan dahkat. Muhto de soaitá maid leat nu ahte okta mánná gii onanere, dahká ruovttus maid dan. Sáhttá ávkkálaš ahte lea ovttasbargu gaskal váhnemiid ja mánáidgárddi. Ja muhtumin sáhttá leat nu ahte váhnemiin lea lotkadit oaidnu onaneremii go mánáidgárddiin, omd. Dát ovttasbargu sáhttá leat buorre, ja de lea dehálaš hupmat mánáiguin ahte lea ortnegis iežas ruvvet, muhto sáhttá dahkat go lea okto.
Mánáid ja orgásma birra, ja máná neavvut jus son stimulere iežas heivemeahttun diliin dahje ártegis vugiiguin.
Áigi: 2:51
M5
Dán áigge soaitá álkit hupmat onanerema birra, ja soaitá nu ahte nieiddat ipmirdit eanet ahte eanet. Muhto mu mielas nieiddaid seksualitehta birra leat unnán hupman. Mun háliidan namuhit ovdamearkkaid mánáidgárddiin. Ovdamearkka dihte, jus oaidnit ahte nieiddaš guoskada iežas cissá , de dadjat "heaitte čárvut cissáinis". Ja go unna bártnáš lea guoskkahallan iežas ja sáhttá garran návlláš, de dávjá lohkat "gea man hearvái son lea". Lea áibbas goabbatlágan oaidnu gándii ja niidii, ja dan háliidan maid govvidit ovdamearkkain maid ohppen Gjertrud Eigneris sexologiijaoahpus Stockholmmas. Son muitalii guorahallama birra maid leigga čađahan dearvvašvuođastašuvnnas guđamánnosaš mánáiguin. Eatnit galge nuollat lihpariid mánáin. De sii nulle daid oanehaš, ja go nieidamánát álge cissá guoskkahallat, de eadni dadjá: "Juo.. dál gal oažžu fas bidjat ođđa lihpara". Go bártnáš gii lea guhtta-čieža mánnosaš, guoskkahallagođii cissáinis, de dadjalii eadni: "Man buorre lea cissa lihkahallat, galgá go eadni bossut? ". Nu ahte eadni humadii bártniin eambo go nieiddain, go son guoskkahalai vuolledábiide. Nieiddat ferteje gieđaideaset bidjat eret ovttatmano, muhto bártnáš beasai ráfis dahkat dan, ja movttiiduvvui vel. Danin mis leat sihkkarit goabbatlágan guottut nieiddaid ja bártniid seksualitehta ektui.
In sivahala girku. Mun jurddašan ahte jos Ipmil lea sivdnidan min, de lea son maid sivdnidan min seksualitehta, nu ahte mun jáhkán dieđusge ahte gávdnojit muhtun olmmošlaš árbevierut. Muhto in ipmir manne mii fertet sivahallá doavtterdiehtaga dahje girku. Mun jurddašan ahte mis lea odne doarvái máhttu dien beali veahá guođđit, vai beassat oaidnit mii lea lunddolaš ja buorre. Das leat doarvái ovdamearkkat. Mii diehtit ahte onaneren sáhttá leat buorre go lea orgásma , mii leat dutkan dan. Muhto olmmoš sáhttá maid oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežas gorudiin, ja dasto fas iežas seksualitehtii. Nu ahte lea duohtavuođas dušše buorit bealit. Mánná ii dárbbat onaneret vai oažžu dearvvašlaš ja buori dilálašvuođa iežas rupmašiin. Muhto dat ii mearkkaš ahte galgá eastadit dan dahkamis, muhto baicce oahppat ahte sáhttá dahkat dan go lea okto.
Dan birra movt ovddasteaddjit láhttejit bárdnemánáiguin eará ládje go nieidamánáiguin, ja ahte dat sáhttá váikkuhit makkár oktavuođa mánná oažžu rupmašiinnis ja seksualitehtainis.
Áigi: 2:46
M6 (v2)
Sáhttá go dat šaddat negatiivvalažžan go mánát onanerejit?
Mii gohčodit daid muhtimin hyperonanistan, ja hyperonanista lea dávjá mánná gii onanere álelassii. Mánát eai sosialiserejuvvo ovdamearkka dihte mánáidgárddis, go sii čohkkájit okto ja onanerejit diŋggaid vuostá dahje ruvvejit lihpara vuostá. Sii eai máhte sosialiseret, eai ge háliit. Sii sáhttet sárggodettiin maid ruvvet juolgán, dahje stuolu vuostá mas čohkká. Ja de lea hui dávjá nu ahte ollesolbmot birrasis soitet garvit geahččamis, go eai dieđe maid sii galget ja jurddašit "maid mii bargat dál?". Sii soitet dadjet:"Dál fertet sárgut!", vai mánná oassalastta. Ja de jurddašit "maid diet mánná bargá?", jus ii leat de jo álgán hupmat dan birra bargiidjoavkkus.
Mánná gii hyperonanere álelassii, ferte sosialiserejuvvot. Dat lea mánáidgárdebargiid ovddasvástádus. Mánná gii lea golmma njeallje jahkásaš ii nákce heaitit veahki haga. Mii oaidnit don liikot cissáin njabbát, ja go leat mánáidgárddis de it sáhte aivve njabbát. Lea liigebargi gii galgá dan máná čuovvut 2 vahkku. De ferte máná hástit doaimmaid bargat, ja veahkehit sin stoahkagoahtit ovdal álgá onaneret. Muhtin mánát suhttet hui ládje álggos, jus lea álgán njabbát cissáin ja háliida orgásma vai gerget - muhtimat fas nákcejit maŋidit dan. Rávisolbmot fertejit mánáid veahkehit stoahkagoahtit, ovdal ollejit álget onaneret. Sáhttá hástit sin doaimmaide mat leat suohttasat, vai sii stohket eará mánáiguin. Leat buorit vásáhusat dien vuohkái, ja dat doaibmá bures.
Badjelmearálaš iešstimulerema birra (hyperonaneren) ja movt veahkehit mánáid geat rahčet dainna.
Áigi: 2:16
M7 (v2)
Jus leat mánáidgárdebargi ja dus lea mánná gii ollu onanere. Mii lea du ráva? Maid bargi galgá bargat?
Juo, danin go muhtumin oaččun maid telefovnnaid. Ja mun dieđán ahte muhtin mánát sáhttet leat hyperonanisttat.
Dan fertet defineret.
Juo, dan dagan. Hyperonanistta lea mánná gii álo onanere ja njabbá cissáinis, iige sosialisere eará mánáiguin, manná iežas máilbmái ja ii háliit stoahkat go earát stohket. Jus dat lea mánáidgárdemánná, de lea bargiin geatnegasvuohta máná veahkehit stoahkamii. Sii fertejit mánáin hupmat ovdal stoahkagoahtá, muhto - dás lea smávva parentesaš maid lea dehálaš namuhit - jáhkán ahte mii sexologat ja erenoamážit boarráset genarašuvnna sexologat, leat váikkuhan dan oainnu jus onanere olu de lea háliideame orgásma. Jus mánná lohka sus sakŋida cissa, de leat oallut sexologat lohkan "hohoh, ruohkkat ja ruohkkat". Mii diehtit ahte mánáin sáhttá atohpalaš eksema vuolledábiin. Jus sis lea atohpalaš eksema rupmašis, de sáhttá maid vuolledábiin mii dagaha saŋáža. Sáhttá maid leat psoriasis dahje eará vigit vuolledábiin mat sakŋidit. Nu ahte sáhttá ahte mánná dovdá ahte lea buorre ruohkkat.
Láven dadjat ahte jus mánná onanere hui ollu, de lea dehálaš mannat doaktára lusa gii sáhttá geahččat leago vuolledábiin eksema, dahje eará sivva go sakŋida. Ferte maid jurddašit máná ollislaččat. Movt lea mánná muđui? Orro go mánná váivvis? Lea go mánás geas dávjá bávččas čoavji? Lea go dávjá oaivebávččas? Leago mánás rumašgiella mii čájeha heajos dili? Cissa go buvssaide dahje leago dávjá gožžaráhkoinfekšuvdna? Signalisere go ahte sus ii leat buorre?
Dat sáhttá vuorjašuhttit?
Juo, dat sáhttá leat vuorjašuhtti. Várra lea nu ahte olbmot onanerejit jeđđema dihte. Muhto leat mánát geaid mielas lea dušše buorre dahkat dan. mii ferte muitalit mánáide ahte dán it sáhte dahkat go leat mánáidgárddis. Muhto ovdal go leat deavdán golbma jagi, de lea veadjemeahttun oažžut máná maŋidit juoidá. Dan mii diehtit geain leat mánát, ahte ovdal leat 3 jagi, de eai máhte vuordit. Jus oaidná lákcajieŋa, de dáhttu dan. De ii sáhte vuordit guhkes ráiddus, go de sii ja čirrot gitta ožžot lákcajieŋa. Muhto go sii leat 5 - 6 jahkásaččat, de máhttet earuhit maid sáhttá bargat ja gos. De nagodit maid earuhit sáhttet go maŋidit áššiid, vai dahkat dan dakkaviđe. De oaidná maid lea go mihkkege ovdáneamis, mii dagaha ahte ii nagot vuordit eará diŋggaid ge. Nu ahte mii fertet mánáide lohkat ahte "dat lea áibbas dohkálaš ahte don naffát cissain, muhto fertet vuordit dassážii go boađát ruoktot. Vai sáhtátgo mannat stoahkalanjažii dál ja de boađát ruovttoluotta maŋŋil?" Dát lea hástalus ollesolbmuide. Láve mannat oalle bures jus lea mánná geainna it váivahuvvá, ja fuolaheddjiiguin lea buorre gulahallan, ja dát lea juoga maid sii várra dovdet ruovttus maid. Muhtin mánát sáhttet maid álgit onaneret hui olu jus láittastuvvet. Nu ahte ferte gulahallat mánáin ja bearrašiin ja geahččat leatgo eará áššit mat sáhttet leat vuođđun dasa ahte mánás ii leat buorre dilli.
Dávjá cissá guoskkahallat sáhttá leat eará sivva go badjelmearálaš onaneren (hyperonania). Dat sáhttá ovdamearkka dihte leat eksema dehe infekšuvdna.
Áigi: 4:44
M8
Dus han lea guhkes bargohárjehus dán suorggis, ja ii leat vel loahpahuvvon. Interneahtta han lea ollu rievdan. Lea go dat rievdadan movt mánát vásihit seksualitehta ja gehččet go mánáidgárdemánát porno?
Mun doaivvun muhtimat gehččet, dahje in mun dušše doaivvo - mun dieđán muhtun dahká dan, ja muhtimat leat oaidnán go ledje unnit, muhto dat ii leat nu dábálaš. Mii fertet fuolahit mánáid geat geavahit seksuála sániid ja dadjanvugiid, ja geain leat narginlihkastagat nubbái. Dát čájehit rávisolbmo seksualitehta maid sii fertejit muhtin ládje oaidnán dahje vásihan, go nu agerejit. Sii sáhttet ovdamearkka dihte dadjat sániid ja dadjanvugiid mat leat pornográfalaččat. De sáhtát jearrat mánáin "Gos leat oahppan? Gii nu dadjá? Gos leat oaidnán dán? Goas leat vásihan dan?" - ferte jearrat mánáid agi ektui, ležžet go golbma vai guhtta jagi. Nu ahte juo, muhtin mánát sáhttet vásihan, bággehallan dahje geahččan pornografiija. Ja dat ii leat mánáid várás. Ja vaikko mii diehtit ahte lea fantasiija, vai olbmot ožžot himuid , de mánát aŋkke váikkuhuvvot. Sis lea áibbas eará miella. Muhtun mánát gal jorggihit ja dadjet "Easj" ja mannet eret, ja earát geat soitet vásihan seksuálalaš veagalváldima eai mana eret. Muhtimat geaiguin mun lean humadan, leat vásihan ahte sii fertejit geahččat porno, ja dahkat maŋŋel dan seamma olbmuin gii čájeha sidjiide dan porno. Nu ahte mánáide geain lea hui ovdánan giella, ja lea earálágan seksuála ja sáhkkes stoahkanmálle, sidjiide mii fertet leat áicilat.
Dat lea fas sáhka das ahte jearahit.
Jeara gažaldagaid. Ii veahket čohkkát árkablohkain ja áicat, áicat, áicat. Ferte jearrat; Gii dan dahká? Gii nu dadjá? Dovddat go muhtima gii dákkáriid bargá? Mun jáhkán dat lea dehálaš. Ná lean goit oahppan mánáid dovdat ja ožžon dieđuid dan birra.
Mánáid birra geat gehččet pornofilmmaid ja rávisolbmuid birra geat fertejit duostat jearrat mánáin.
Áigi: 2:19
M2
Leago lunddolaš ahte mánát vuosttaš klássa agis onanerejit?
Na, mun gal logašin ahte muhtumat dahket dan, nu ahte dat lea lunddolaš oassi. Lea lunddolaš mánáide dahkat dan, muhto eai buot mánát daga dan. Ožžot go buori dovddu go barget ná, dan eat dieđe. Mis ii leat makkárge statistihkka man ollugat dahket dan dahje eai. Muhtun mánáidgárddit muitalit ahte leat oallut mánát geat dan dahket. Muhtimat muitalit ahte sii eai leat goassege oaidnán, eaige vásihan dan. Muhtun váhnemat soitet garrasit gieldit ja šiggut mánáideaset go sohkaealána guoskkahallat - ja de han mánát eai daga dan.
Muhto leagot lunddolaš oassi máná seksualitehtas?
Juo, oaivvildan ahte muhtumiidda lea lunddolaš, ja nuppiide fas ii leat lunddolaš beroštit riegádahttima birra. Muhtin mánát beroštit doavttirstohkosiin, guorahallat nubbi nuppi, bidjat Duplobirccu nuppi báhtii ja nu ain, ja muhtin mánát eai obanassiige beroš das. Muhtun mánáide lea buorre stoahkat alas ja leat alas eará mánáiguin, ja earát fas eai liiko. Fuolaheaddjit váikkuhit identitehta, morrašá, ilu ja návddašeami dan ektui movt sii leat bajasgeassán min. Sihke dovdduiguin, fuolain ja ráhkisvuođain, ja maiddái gáržžidemiiguin dieđusge, ja movt váhnemat dahje fuolaheaddjit háliidit ahte mii galgat leat.
Váikkuha go biras eanet go luondu?
Jáhkán goappaš bealit.
Lea go onáneren mánáide lunddolaš?
Áigi: 1:36
M9
Muhto leat ollu mánát geat čohkkájit biillas maŋábealde sierra iPadain?
De sávan sis lea váhnengielddus, nu ahte mánná ii beasa geahččat pornografiija. Mii diehtit ahte mánát geat máhttet veaháš seksualitehta birra - eai beroš pornofilmmain. Mánát geat máhttet veaháš seksualitehta birra - sii eai geahččal nu árrat seksa ja geavahit kondoma. Sii soabadit - sii eai daga dan hárve go vuos álget. Mánát geat máhttet veaháš seksualitehta birra - muitalit árabut jus vásihit seksuála vearredaguid, nu ahte lea ávkkálaš hupmat mánáiguin seksualitehta birra.
Mánáin geat máhttet veahá seksualitehta birra lea oadjebasat seksuálaeallin go boarásmuvvet.
Áigi: 0:35
M10 (v2)
Sáhttá go máná onaneren leat mearkan seksuálalaš vearredaguide?
Ii eisege. De han livččii olles Norgga álbmot gillán seksuálalaš vearredaguid, ja nu ii leat. Eatnasat geasašit muhtomin, goit jus lea vejolašvuohta. Dat lea áibbas dábálaš ahte mánná guoskkahallá vuolledábiinis. Mun lean bargan veahkaváldiiguin, mánáid seksuálalaš illastemiiguin ja jahkeviissaid ságastallan ráves dievdduiguin ja nissoniiguin. Lean bargan dainna fáttáin 1986 rájes. Onaneren ii leat goassege mearkan dasa ahte soames gillá seksuálalaš vearredaguid.
Vaikko mánná onanere, dat ii mearkkaš ahte lea gillán seksuálalaš vearredaguid.
Áigi: 0:39
M11
Dál mii guorahallat mat vahátlaš seksuálalaš doaimmat lea mánáidgárdemánáin. Lea go das vaššivuohta? Leatgo eará áššit? Movt háliidat meroštallat dan?
Na, mun oaivvildan ahte vašánis seksuálalaš láhtten lea go bággejit eará mánáid searvat seksuála stohkosiidda. Soaitá jurddašit ahte dán lea dehálaš čuovvut mielde. Dahje sii nihttet ja bággejit bargat earáid nu go son háliida, de sii leat veahá ovdánan iežaset seksuála stohkosis. Láven dadjat ahte mánáid stoahkan galgá leat skužisteapmi, nugo: "dál oainnán du cissá, hihi". Dat galgá leat somá. Muhto go šaddá vašánis stoahkamálle, de ferte gozuin leat.
Háliidan namuhit ovdamearkka go bargen mánáidgárddis. Dalle lei muhtun unna bártnáš gii jearai mus "Margrethe, leat go don anašan iežat isidin ovdal bohtet mánáidgárdái?" Ja de jurddašin "baikačivga", in ge jienádan maide. Muhto dál livččen jearrat "Mii lea anášit. Maid dat mearkkaša?". Dušše gullat diehtá go son. Son lei viđa jahkásaš. Oktii son čuoččui stuolu alde ja nalai buvssaid go boradeimmet. De geigii bađa ja jearai "gii háliida cilana deaddilit mu bahtii?". De dadjen: "Bjarne! Čohkket!". Dál go lean viison, de jearašin baicce: "Gii dan dahká, Bjarne? Dovddat go muhtima gii deaddila cilana du bahtii? Muital dan birra eambbo!". Livččen sihtan su čohkkedit, jáđe mun livččen dadjan "Bjarne, eske jerret gii háliida deaddilit cilana du bahtii. Maid dat mearkkaša, Bjarne?" Dan livččen jearran dál.
Seamma bártnáš jearai maid oktii "Margrethe, mun sáhtán du cissá njoallut, de sáhtát don mu cissá njoallut?" Ja jáhkán mun veahá čáhpodin dalle. In gillen guldalit ge. Dál livččen jearran "Maid dat mearkkaša Bjarne?" "Dovddat go mánáid geat njammet rávisolbmuid cissáid, dahje rávisolbmuid geat njollot mánáid cissáid?" Dán bárdnis lei áhčči, ja lihkus de vázzen kurssa ja ohppen veagalváldimiid birra. Oktii stohken Bjarniin ahte mun lean Bjarne, ja son galggai leat su áhčči. Mun čohkkán ja geahčan mánáid-TV ja boradan ja jugan mielkki. Ja de boahtá sisa nugo su áhčči ja dadjá: "Dál manat nohkkat!". "Ii, mun háliidan guhkit gohccit, borrat ja juhkat eambo mielkki" vástidin mun. De son gaikkihii mu ja dajai: "Dál manat nohkkat. Ja de nuolat vuolildasbuvssaid, go dál mun áiggun deaddilit návlli du bahtii!". De bessen gullat juste nu movt lea. Jahkebealli golai dan rájes go jearai mus vuohččan "Leat go anašan iežat isidin ovdal bohtet bargui?". Dát ádjánii jahkebeali, nu ahte muitte jearrat ja speadjalastit mánáid.
Speadjalaste mánáid ja jearat. Maid don dál logat? Don jearat háliida go oktage návlli deaddilit du bahtii? Maid dat mearkkaša Bjarne? Ale bala jearrat, ja jus ii nagot juste de jearrat de sáhttá jobe jurddašit ge: “Maid son jearai eske/ikte?”. “Bjarne, ikte jerret mus...”. Jearat okte fas. “Ikte, in gullan nu bures go son jerret háliida go oktage čugget návlli du bahtii. Maid dat mearkkaša dutnje?”. Dáin mánáin ii leat dušše sávakeahtes seksuálalaš láhtten, sis lea vel láhtten mii lea veahá eará. Ja dan dan fertet iskkat. Son lei hyperaktiivvalaš bártnáš geas lei hui olu álohii. Dat ii lean dušše dat movt son čájehii seksualitehta. Dat lei su vašánis seksuálalaš stoahkanmálle. Son máhtii nu olu sániid maid mii eat oba váldán ge bealljái, ja jurddašeimmet son lea dušše ártet. Nu ahte berre jearrat. Mánát geat gillájit seksuálalaš veahkaválddi, eai dárbbaš álo čájehit seksuálalaš láhttema, ii eisege. Sii eai háliit cissáin makkárge dahkamuša. Sii soitet čájehit eará signálaid jus lea mihkke mii vuorjá, ja de mii fertet jearrat. “Bjarne, mun vuorjašuvan veahá duinna. Mun oainnán dus ii leat nu buorre ja gulan dus lea dávjá čoavji bávččas?”Mánát geain lea nie dávjá čoavjebávččas go dus, sis lávejit váivves jurdagat. Movt dat lea leahkit don, Bjarne? Lea go oktage gii bargá du vuostá daguid maid earát eai daga?” Dat eai leat seksuálalaš stohkosat mat duođaštit ahte mánná gillá seksuálalaš veahkaválddi. Dat lea myhta maid mii fertet heaitit jáhkkit. Eará áššit maid vuorjašuhttet.
Ovdamearka Bjarne birra: Dan birra man álkit rávisolbmot sáhttet boastut ipmirdit dahje badjelgeahččat mánáid cealkámušaid, ja danne eai ipmir ahte mánná gillá veahkaválddi.
Áigi: 5:07
M12
Nu ahte buoremus ráva mánáidgárdebargiide, geain lea ilgadis dovdu dan ektui movt mánáidgárdemánná čájeha seksualitehta, lea jearrat gažaldagaid. Jearrat rievttes gažaldagaid ja huma mánáin?
Juo, huma mánáin ja geahča leatgo eará áššit maid. Lávejit gal dadjat - don measta oidnet dan mánáin - muhto dalle galgá ollu hárjáneapmi. Olmmoš fuobmá, ahte mánás ii leat buorre dilli, dat fuobmá rumašgiela. Jus mánás lea ollu čoavji bávččas, čierru ollu, ferte smiehttat. Mii sus lea, ja mii suinna lea geavvan? Ja jearrá mánás "Leago oktage gii dahká juoidá dutnje maid ii oktage eará daga?" Mu mielas dat lei hui fiinna gažaldat. Lassin galggašii vel hupmat seksualitehta positiiva beliid birra mánáiguin . Dalle mánát ipmirdit omd. ahte "Ná dahká eadni muinna"
Unna mánáš váccii ja doalai áhčis gieđas go vulggii mánáidgárddis eatni lusa. De dadjá mánná: "Áhčči, mun in háliit etniin". "Manin eatni lusa it háliit?" jearai áhčči. "Eadni cissás lea nu guohca" "Hea? Eatni cissás lea guohca?". "Juo, eatni cissás lea guohca go mun šattan njoallut dan, de son čárvu čiččiid ja dahká ártegis jienaid". Áhčči gal dieđusge veahkehii dán unna bártnáža. Muhto diet bártnáš ii lean goassege hupman seksuálalaš veagalváldima birra. Muhto áhčči lei hupman mánáidisguin seksualitehta birra. Son lei hupman mánáiguin mot olmmoš šaddá. Ja dalle dajai mánná "Mun in háliit eatni lusa go sus lea guohca hádja cissás". Nu ahte dát lei gelbbolaš mánná. Geas lei dearvvašlaš áhčči. Pedagogalaš oahpu haga.
Makkár gažaldagaid rávisolmmoš sáhttá jearrat mánás geainna fuolastuvvo.
Áigi: 1:49
M13
Muittán oktii go bohten latnjii, bargen mánáidgárdeoahpaheaddjin, doppe dihten ahte lei bárdni ja nieiddaš. De čoalkalin, čoalkalan álohii ovdalgo manan latnjii gos leat mánát. Vaikko dieđán sii leat doppe. Inge divtte sin beare guhká okto leat. Čoalkalin ja jerren "hei, maid doai stoahkabeahtti?" Doppe ledje guovttis - bárdni ja nieiddaš geat guokkardalaiga alas ja havssiiga goabbat guoibmáseaskka bađaid. Ja mun jurddašin ahte dás lea juoga boastut. Muhto mun in lean veaháge fuolastuvvan goappáge dihte ovdal. Mun ráfálaš jienain jerren: "Maid doai stoahkabeahtti?" "Moai stohke beanan". Nubbi lei vielpá ožžon, ja beatnagat hakset bađaid, ama nu? Ja de beasaiga ge stoahkat dan. Ja dat gal lei hui gelddolaš.
Nieidda ja bártni birra geat susttášeigga goabbat guoibmáseaskka, ja manin nu dagaiba.
Áigi: 0:42
M14
Nuppes, de bohten latnjii, ja de ledje golbma nieiddaža ja bárdni geat vealládedje alas láhttis. Ja de jerren, soai leigga sullii viđa jahkásaččat: "Maid dii stohkabehtet?". "Mii leat sydenis", dadje sii. Lehpet go dii sydenis?, dadjen mun. "Mii leat beaivváža návddašeame". Soaitá dávjá ahte bargit dahje váhnemat jurddašit ahte dát lea seksuálalaš vahágahtti, nu ahte lea jierpmálaš jearrat "Maid dii stoahkabehtet?".
Mánáid birra geat čohkkájedje stoahkanlanja láhttis, ja manne nu dahke.
Áigi: 0:38
M15
Muhtin mánát beroštit ja háliidit diehtit gos mánát bohtet, ja jus dan birra ohppet, de soapmásat háliidit diehtit oažžut go lobi geahččat. Ovdamearkka dihte jus leat hetero váhnemat, de háliidivččii geahččat go máná ráhkada. Dalle mii fertet dieđusge bidjat rájáid ja dadjat ahte dii ehpet oaččo geahččat. Dál dieđát movt dat lea, muhto dan dahkaba áhčči ja eadni, go leaba guovttá.
Sáhttá dieđusge oahppat ahte olbmot veallájit ja buorranaddet goabbat guoibmáseaskka, njávkkadit goabbat guimmiinis cissáid go leat rávis olbmot, ja de lea muhtumin nu ahte mánáin lea miella stoahkat ja leat ráhkástallit. Ja lea dušše láhttenstoagus, veallájit badjálagaid. Jus mii rávisolbmot jurddašit "maid stohken go ledjen unni? Maid ohppen mánnávuođas seksualitehta birra, ja makkár stohkosat ja stoahkamat mus ledje?" Mun han giibmen Elle go ledjen 6 jahkásaš, muhto ii lean makkárge penetreren. Ii lean mihkkege balddihahtti, daningo maŋŋel fas dagaimet juoidá eará. Jáhkán ahte rávisolbmot soitet stoahkan dakkár stohkosiid ja rievtti mielde jurddašit: "Dan birra mii eat háliit hupmat". Muhto mu mielas lea dehálaš ahte rávisolbmot maiddái hupmet dan birra maid stohke mánnán. Danin go dás ii leat sáhka rávisolbmo seksualitehtas, dat lea máná birra. Movt mánát čájehit iežaset seksualitehta go leat unnit.
Man dehálaš dat lea oahpahit mánáid sin agi ektui, muhto ii čájehit sidjiide movt olbmot anášit.
Áigi: 1:20
M16
Sáhttá "risikeret" ahte mánná gii oažžu oadjebas ja buori oktavuođa iežas gorudii, maid sáhttá "risikeret" oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežas seksuálavuhtii. Nu ahte šaddá dilálašvuohta mas leat dušše ovdamunit.
Vuoitin dilálašvuohta!!
Áigi: 0:09
MB-1
Jus lea mánáidgárdebargi ja áicá seksuálalaš láhttema mii dagaha unohasvuođa, maid dahká?
Vuosttažettiin oččodivččen ollislaš gova dilis. Lean hui mielas mánáiguin hupmat iige dušše mánáid birra. Mun humašin mánáin. Mánát máhttet iežaset eallima buoremusat ja sáhttet muitalit hui olu iežaset eallima duohtavuođas. Nu ahte mun livččen jearran mánás. Ovdamearkka dihte "Mun oidnen ahte don stohket doavttirin, muital dan stoahkama birra". De livččen čuovvolan ja sihtan muitalit dan birra eambbo. Áiccašin rumašgiela go mánná muitala. De várra livččen juogo nannen dahje láivudan iežan fuolastuvvama. Ja de manašin viidásit ja hupman mielbargiiguin - lagamus jođiheaddji lea várra buot lunddoleamos. Lea go dá ášši maid dieđiha mánáidsuodjalusbálvalussii dakkaviđe vai sáhttit go vuordit ja áicat eambo? Dahje álggahit go doaibmaplána viidásit čuovvoleapmái.
Maid mánáidgárdebargi berre dahkat jus fuolastuvvá máná dihtii.
Áigi: 1:38
MB-2
Mii dákkár doaibmaplánas lea?
Juo, dál in áiggo dadjat ahte buot mánáidgárddiin lea doaibmaplána. Muhto mánáidgárdeláhka rievdaduvvui ođđajagimánu 1. beaivvi 2021. Ja dalle ásahuvvui aktivitehtageatnegasvuohta buot mánáidgárddiin. Doaibmageatnegasvuohta mii álgá árrat go mánát givssiduvvojit. Dat lea ráhkaduvvon vai buot mánáin galgá leat oadjebas ja buorre mánáidgárdebiras. Ja dalle don áiggut juo árrat bargagoahtit ja dakkár doaibmaplána ráhkada dakkára - gohčodit dan listun, gii galgá bargat maid ja goas. Ja dalle lea vuos sáhka das, ahte oažžut gova das mii lea dáhpáhuvvan, omd. muhtun dáhpáhusa, ja váldit dan viidáseappot. Ja de dákkár plánas čuožžu geas lea ovddasvástádus dahkat maid ja goas.
Mii doaibmaplána lea ja maid dat sisttisdoallá.
Áigi: 1:08
MB-3
Hupmet ahte galgá dieđihit jođiheaddjái jus oaivvilda ahte lea govttolaš ágga fuolastuvvat. Muhto ferte go juohkit dieđuid jođiheaddjái?
Buohkain geat barget mánáidgárddis lea iešheanalis doaibmangeatnegasvuohta. Muhto mun oaivvildan ahte jođiheaddji berre ja galgá oažžut dieđuid, ja leat mielde doaibmaplána barggus. Dasgo dál han lea nu ahte mánáid seksualitehta lea ain veahá amas, veahá balddihahtti, heahpat. Juoga man birra ii soaitte hállat nu ollu. Dákkár barggus jurddašan ahte sáhttá leat buorre go lea jođiheaddji doarjjan, ahte ferte ovttasbargat go bargá mánáiguin geain lea vahátlaš seksuála láhtten.
Dieđihit jođiheaddjái vai ii.
Áigi: 0:50
MB-4
Don maid lohket ahte muhtimin ii galgga dieđihit váhnemiidda maidege. Sáhtát go čilget veahá dárkileappot?
Mun oaivvildan ahte buot máná láhttenvugiid galgá ságaškuššat váhnemiiguin, ja buot maid mánáidgárddis bargat, galgá čađahuvvot lagas ovttasbargguin ruovttuin. Muhto jus balla ahte mánát gillájit veahkaválddálašvuođa váhnemiiddiset geažil, de ii galgga dieđihit sidjiide.
Muhto gii dahka dán mearrádusa?
Jus vuorjašuvva, de galgá álo háleštit mánáidgárddi jođiheddjiin, ja áššiid sáhttá álo ságaškuššat namakeahttá mánáidsuodjalusbálvalusain, nu ahte mearrádusat dahkkojuvvojit ovttas mánáidsuodjalusbálvalusain.
Dieđihit máná váhnemiidda/fuolaheddjiide vai ii.
Áigi: 0:51
MB-5
Mii oadjebasvuođaplána lea?
Oadjebasvuođaplána lea lasahus doaibmaplánii. Sihkarvuođaplánas galget doaimmaid mat eastadit vahágahti seksuála láhttema dahje illasteami eará mánáid vuostá. Ovdamearkka dihte leat nu ahte mánná lea váldán mielde eará máná hivssegii ja bággen máná dahkat juoidá maid son ii livčče háliidan, dahje ii livčče galgan dahkat. Ja de sáhttet oadjebasvuođaplánas dakkár doaibmabijut ahte máná ferte čuvvut hivssegii muhtin áigodaga. Sáhttá maid leat máná lahkosis stoagadettiin. Gávdnojit doaibmabijut mat addet oadjebasvuođa sihke mánnái gii lea vahágahttán seksuálalaččat, ja mánnái gii lea loavkašuvvan. Dat lea oadjebasvuohta váhnemiidda ahte dát čuovvoluvvo mánáidgárddis.
Mii oadjebasvuođaplána lea.
Áigi: 1:04
MB-6
Maid dahkat jus ballá ahte máná láhtten lea váhnemiid fuollameahttunvuođa geažil dahje seksuálalaš veagalváldimiid geažil?
Dalle ii galgga hupmat váhnemiiguin. Dalle galgá ságaškuššat ášši namakeahttá mánáidsuodjalusbálvalusain ja das de viidásit mannat. Fuomášupmi galgá sáddejuvvot ja jus lea nammaduvvon veahkaváldi, dahje jus mánná lea gullan gean birra ášši lea- de galgá politiijaide dieđihit.
Makkár áššiid váhnemiidda/ovddasteddjiide ii sáhte muitalit.
Áigi: 0:30
MB-7
Makkár instánssain sáhttá ohcat veahki?
Veahki sáhttá ohcat Stáhta mánáidviesus, RVTS, Rebassas, NOK-guovddážiin ja doppe leat máŋga báikki main lea nanu gelbbolašvuohta, ja mat sáhttet veahkehit viidáseappot dákkár barggus.
Muhto iežat vásáhusaid vuođul? Dajašit go ahte ohcá veahki dákkár instánssain, dat geahpida mánáidgárdebargi bargonoađi?
Na, dat goit addá oadjebasvuođa du dilálašvuhtii. Oaččut veaháš eanet gelbbolašvuođa. Don oaččut veahki olbmuin geat máhttet dán ja geat leat bargan dainna máŋggaid jagiid, ja geat barget earenoamážit mánáiguin geat vahágahttet seksuálalaččat.
Instánssaid gos sáhttá ohcat veahki.
Áigi: 0:50
MB-8
Dat ferte leat váttis... ii dan dieđe áibbas sihkkarit?
Ii, don it galgga diehtit vissásit. Dat lea doarvái jáhkkit ahte muhtin mánná lea gillán seksuálalaš veahkáváldi, danne ferte vuorjašumi ovddidit viidáseappot. Álo sáhttá maid ságastallat áššiid namakeahttá mánáidsuodjalusain. Jus mánná ovdamearkka dihte lea almmuhan nama veahkaváldis, de galgá váldit oktavuođa politiijain.
De han lea geatnegasvuohta?
De lea geatnegasvuohta. Riekta.
Ságaškuššat áššiid namakeahttá mánáidsuodjalusain dahje politiijain.
Áigi: 0:37
R-1
Mii addá eanemus dieđuid? Jearrat buriid gažaldagaid vai guldalit vástádusaid?
Jurddašan guldalit vástádusaid ja guldalit čoavjedovdduid. Lea ollu dan birra movt relašuvnnain oažžu singuin, ja ahte sii galget dovdat oadjebassan munnje ja ahte sáhttet muitalit buot, ja luohttit ahte mun guldalan buot. Mun barggan hui ollu relašuvnnaiguin ovdalgo mii álgit, Ja sii hárjánit dađistaga, nu ahte mun sáhtán jearrat njuolga, ja sii dihtet ahte mun gierddan gullat buot.
Mánná galgá šaddat oadjebas dasa ahte terapevta guldala buot maid son muitala.
Áigi: 0:40
R-2
Man guhka ádjána oažžot máná luohttevašvuođa?
Dávjá vásihan ahte jus mánáid bearráigeahččá, de šaddet jođanit oadjebasat.
Dat lea movt oaidná mánáid, ja leat veahá sin dásis. Ferte dieđusge váldit vuhtii makkár giela mánná geavaha agi ektui, láddama ja maid nákce.
Luohttámuša sáhttá jođánit hukset.
Áigi: 0:25
R-3
Mii váhnemiidda lea deaŧalaš jus sin mánná loavkašuvvá?
De berošta ahte oažžu go mánná veahki. Sii háliidit ahte mii galgat addit mánáide reaidduid, vai sis lea buorre maŋŋil eallimis. Dát váhnemat ballet ahte mánáin ii šatta buorre viidáseappot, ja sii sáhttet vuorjašuvvet ovdáneamis ja seksualitehtas.
Váhnemat/ovddasteaddjit háliidit veahki mánnái.
Áigi: 0:27
R-4
Dovdet go iežaset sivalažžan?
Jáhkán ahte muhtun váhnemat sáhttet dan dahkat. Jus ovdamearkka dihte lea sádden máná lupmui muhtima lusa, dahje lea leamaš mánnábiigá gii seksuálalaččat lea illastan máná.
Váhnemat/ovddasteaddjit sáhttet dávjá dovdat siva maŋŋel dáhpáhusaid.
Áigi: 0:16
R-5
Lea go mánnái erohus lea go mánná vai eará mánná gii illasta dahje loavkašuhttá?
Dávjá jurddašan ahte lea dáhpáhusa ja máná vásáhusa birra. Muhtumin han sáhttet ollesolbmot máná birrasis jurddašit ahte "dat ii lean nu stuora ášši", muhto seammás sáhttá mánná čájehit stuora reakšuvnna. Nu ahte lea viidodaga birra ja man guhká bistá. Leago dát dáhpáhuvvan oktii vai máŋgii? Lea go veahkaválddálašvuohta ja áitagat, vai fámu boastut geavahan mánnái? Muhto jus lea rávisolmmoš, de gal seahkána politiija ja juridihkka áššái. Nu ahte mánná sáhttá vásihit ahte eadni dahje áhčči šaddaba giddagassii. Mánná sáhttá šaddat ieš maid dikki vuordit, ja mánná sáhttá sirdojuvvot eret ruovttus dán geažil. Jus eará mánát givssidit nuppi máná, de ferte árvvoštallat man duođalaš dát lea máná vásáhusaid ektui.
Makkár erohus lea rávisolbmo ja máná veahkaváldimis.
Áigi: 1:23
R-6
Don barggat BUPas: Jus du lusa boahtá mánná gii lea njeallje jagi vásihan seksuálalaš veagalváldima. Maid dagat?
Dávjá go mii oažžut čujuhusa mánáide geat leat illástuvvon dahje gillán seksuálalaš vearredaguid, de álggahit guorahallama mii bistá sullii 6 vahkku. Ja dan guorahallamis lea mis dávjá traumakárten ja stoahkama áican. Sáhttá jearahallat váhnemiid, hupmat dávjá mánáidgárddiin ja háhkat dieđuid čielggadanáigodagas. Muhtumin sáhttit maid álggahit traumadikšuma oktanaga, muhto mis lea váldodeaddu čielggadeamis álggos. Muhtumin soaitá fuomášuvvot ahte mánná gillá seksuálalaš veahkaváldima, vaikko lea čujuhuvvon eará ášši dahje dikšuma vuođul. Mis lea dieđihangeatnegasvuohta mánáidsuodjalusbálvalussii, ja mis lea hehttengeatnegasvuohta nu go eará almmolaš instánssain. Go mánná lea boahtán čielggadeapmái, de galgat buktit ovdan muhtinlágan diagnostalaš árvvoštallama, dahje diagnostalaš árvvoštallama. Dávjá sáhttet mánát, geat gillájit seksuálalaš illasteami, oažžut post-traumáhtalaš streassagillámuša nugo PTSD.Ja de sáhttá leat nu mánát ođđasit muitájit iešguđetlágan áššiid. Bohtet jurdagat dahje govat dáhpáhusain, sáhttet dagahit ahte sii deddojit oađidettiin dáhpáhusaid dihte. Sii soitet geahččalit garvit báikkiid dahje olbmuid geat muittuhit dáhpáhusa. Ja sis sáhttet negatiivvalaččat rievdat jurdagat ja dovddut. Sii sáhttet leat hui suhtus, balus, ja muhtumiin sáhttet dovddut jámálgit. Muhtun mánát healkkehit jođánit, sis leat váttisvuođat konsentreret, ja sii bártidit oađđit. Nu ahte čielggadanáigodagas mii geahččat dan, vai gávnnahit makkár divššu mii sáhttit addit mánnái.
Terapiijaáigodat mánáide geat leat vásihan seksuálalaš vearredaguid.
Áigi: 2:30
R-7
Veaháš fas trauma dikšumii mii lea din dálkkodeamis. Ávkkuha go dat smávva mánáide geat leat njeallje jagi dahje nuorat?
Juo, lea ávkkuhan olbmuide geaidda lean atnán traumadikšuma. Unnit mánáide sáhttá lágidit narratiiva muitalusa, maid mánná sáhttá leat mielde hábmemin. Sii sáhttet juogo sárgut, málet, dohkáiguin dahje biillaiguin čilget dáhpáhusa. Ja de čálán muitalusa mii sáhttá leat dego ná: "Go ledjet unni, de dáhpáhuvai juoga mii ii lean buorre". Ja de mii sáhttit ráhkadit muitalusa dan birra, ja de mii sáhttit geavahit dan muitalusa bilaterála stimulerenvugiin. Muhtin mánát liikojit sihke čalbmelihkastagaide ja auditiiva stimulerema.
Dál lea EMDR birra?
Juo, dál lea EMDR birra. Dávjá geavahan dan mánáide. Mis lea narratiiva vuolggasadjin, mas mii čállit muitalusa. Go leat dan hábmen, de lohkagoahtit dan botta go sii ožžot bilaterála stimulerejuvvon veahki. De sáhttet mánáin leat juogo čalbmelihkastagat, lihkastagat ja jienat, dahje dušše "buzzarat". Muhtin mánát liikojit čohkkát fuolaheaddji askkis. Fuolaheaddji sáhttá muhtumin čohkkát maŋábealde. De mun logan dan botta go mánná čuovvu mielde stimulerema. Ja de sáhtán jearrat: "Go jurddašat dán birra - nullas gitta logežii - man váivi lea jurddašit dán birra?" Geavahan govaid. Narratiivvas lea dehálaš ahte galgá jurddašit, muhto diehtit ahte son lea oadjebas dál. De sáhtán jearrat maŋŋel: "Go jurddašat dán birra dál, maid dovddat? Man oadjebas leat 1-7 rádjai, mas 7 lea oadjebasamus".
Mánáide sáhttá EMDR-traumadikšun ávkkálaš.
Áigi: 2:21
R-8
Sullii man guhka ádjána máná trauma dikšun?
Dat duođaid lea máŋggadáfot. Jus mánná lea gillán fuollameahttunvuođa, veahkaválddálašvuođa, dahje veagalváldima máŋggaid jagiid, de rivdet máná eavttut. Sis ii leat oadjebasvuohta iige dat oadjebas vuođđu, ja de soaitit ádjánit guhkit. Lea váttis meroštallat áiggi traumagieđahallamii smávva mánážiiguin, soaitá 15-20 diimmu. Muhtumat lohket maid ahte sáhttá leat gávcci diimmu, muhto dat gal mu mielas lea unnán. Oaivvildan ahte lea dehálaš hupmat eará áššiid birra maŋŋel go lea gillán trauma. Berre hupmat rájáid birra, movt dovdduid mudde, oktavuođaid birra earáiguin ja iežas seksualitehta birra. Sii han galget maid máilbmái ja dovdat buori oktavuođa sin gorudii, vaikko vahát lea geavvan.
Man guhká mánná dárbbaha trauma- divššu maŋŋel go lea gillán seksuálalaš vearredaguid.
Áigi: 1:08
R-9
Traumameannudeamis sáhttá leat nu ahte dat gáibida áiggi, ja de fáhkkestaga sáhttá luovvanit?
Duohta lea, ja sáhttet ihtit eanet dieđuid veagalváldima birra ovtta diimmus. Nu ahte jus váhnen lei diimmuid dahje ii - de sáhttet váhnemat maŋŋel riŋget BUPii ja muitalit ahte dál son lea muitalan vel eambbo dáhpáhusa birra. "Dat lea bidjan olu johtui sus, lea go vejolaš hupman dán boahtte háve?" Dat han lea hui buorre ahte váhnemat dahket dan. Láven dadjat váhnemiidda/fuolaheddjiide, ahte lea hui buorre go muitalit reakšuvnnaid birra trauma dálkkodeami ja diimmuid maŋŋel. Sáhttá gal maid leat nu ahte go boarásnuvvet de bohtet ovdan eará dáhpáhusat, muhto juste dalle ii lean áigi hupmat dan birra.
Divššodettiin sáhttet boahtet eanet dieđut dahje muitalusat.
Áigi: 0:59
R-10
Sáhttet go mánát geat loavkašuhttet seksuálalaččat maid oažžut veahki dis?
BUP:as lea čujuhusvuođđu mii geavahuvvo go lea duođalaš ballu mánáide vuollel guhtta jagi. Jus mánáidgárdemánná lea čájehan seksuálalaš láhttema dat sáhttá čuožžut čujuhusas, muhto eanaš eará symptomaid oktavuođas. Sáhttá čuožžut ahte balahuvvo ahte leat láhttenváttisvuođat, ADHD dahje ovdánandávda. Sáhttá traumaid dahje lossa nođiid dihte. Dat čielggaduvvo seamma ládje go dábálaš čujuhusain. Seksuálalaš láhttema ferte eará diagnostalaš kriteriaid oktavuođas geahččat. Muhtin mánáin leat váttisvuođat impulssaid stivremiin, mii dagaha váttisin nuppi rájiid dovdat, ja sáhttet maid váttisvuođat sosiála kodain. Muhto eatnasat leat mánát geat leat šaddan bajás ruovttus váilevaš fuolahusain, veahkaválddiin, áitagiiguin dahje seksuálalaš rihkkumiiguin.
Lea go seammalágan dikšun/reaiddut, go dat maid geavahehpet gillájeaddjái?
Jus mánná lea gillán trauma, de oaivvildit ahte lea deháleamos dikšut traumavásáhusa ektui. Mii oaivvildit ahte mánáide ii leat lunddolaš čájehit vahátlaš dahje fuolastuhtti seksuála láhttema. Sii ohppet dan juosat. Nu ahte lea dehálaš bargat traumaiguin mat sis sáhttet leat, beroškeahttá eará diagnosain. Seksuála láhttema lea dehálaš gieđahallat. Sii leat mánáidgárdemánát, sii eai leat nu stuorrát, danne lea hui dehálaš ahte ollesolbmot birrasis veahkehit. Ja BUPas mii sáhttit hupmat dovdduid muddema birra. Maid olmmoš bargá go lea suhttan ja balus? Movt sáhttá muddet dovdduid mánáid eavttuid mielde, sin giela ja stoahkama. De mii sáhttit hupmat rájáideamet birra, earáid rájiid birra ja dearvvašlaš seksualitehta birra.
Movt mánáid dikšu geat seksuálalaččat loavkašuhttet nuppi olbmo, ja leat go erohusat dikšumiin.
Áigi: 2:56
R-11
BUPas lea vejolaš čađahit AIM-kártema mánáide vuollel 12 jagi.
Go mánát leat hui unnit, de čohkke instánssaid máná birra ovttas váhnemiiguin. Dat sáhttet leat váhnemat, mánáidgárdi, PPT, dearvvašvuođadivššár, ja earát geat leat mielde kártemis ja sáhttet čilget - mii dáhpáhuvai máná bajásšaddanbirrasis juste dan áigge, ja makkár symptomaiguin mánná čájehii seksuálalaš láhttema.
Dán vuođul sáhttá gávdnat doaibmabijuid mat leat dehálaččat dál. Jurddašit orrot go eará mánát ruovttus? Leat go oappát ja vieljat? Mo lea mánáidgárddis? Sáhttá ráhkadit oadjebasvuođaplánaid, mat sihkkarastet doaibmabijuid dál ja viidáseappot. Ferte maid vuhtiiváldet álgá go mánná skuvlii. Riikkaidgaskasaš ovttasbargu lea hirbmat dehálaš. Dat leat ollesolbmot máná birrasis geain lea ovddasvástádus čuovvolit. Mánná lea oahppan juoidá mii ii leat riekta, ja de ferte oahpahit mii lea riekta.
AIM-kárten mánáide geat leat vuollel 12 jagi.
Áigi: 1:25
R-12
Movt váhnemat reagerejit go sin mánná lea loavkašuhttán seksuálalaččat ?
Mun vásihan ahte váhnemat sáhttet veaháš iešguđet ládje reageret. Muhtumat leat šohkas. Soapmásat soitet duššindahkat. Soapmásat jurddašit ahte dát lei vigihis stoahkan. Soitet jurddašit ahte mu mánná han ii bargga ná. Muhtun váhnemat sáhttet ieža gillán seksuálalaš vearredaguid, ja dan ektui reagerejit - dahje lea juoga eatni ja áhči gaskkas. Dávjá han mánáin leat rájit. Mii lea veagalváldin? Mii lea dutkan? Mat lea seksuálalaš stohkosat? Nu ahte sáhttá ádjánit guhká ovdalgo dát mánát čujuhuvvojit, go dat sáhttá maid leamaš proseassa váhnemiidda.
Váhnemiid/ovdasteaddjiid reakšuvnnat go sin mánná lea loavkašuhttán earáid seksuálalaččat.
Áigi: 1:01
R-13
Sáhtát go muitalit veaháš iešguđet dikšunvejolašvuođaid birra mat dis leat?
Sáhttet erohusat BUP:as BUP:ii. Muhto nugo mu bargojoavkkus, de lea mus traumaoahppu man namma lea TF CBT - Traumafokuserejuvvon kognitiiva láhttenterapiija.
Galggan go muitalit veahá dán divššu birra? Mánáiguin sáhttá geavahit das elemeanttaid, go dasa dárbbaša vehá eanet verbála ipmárdus, ja nu nagodit maid veaháš eambbo čilget. Muhto dábálaččat geavahan vuogi man namma lea EMDR. Eaŋgalsgillii lea "Eye Movement Desensitization and Reprocessing" (Eye Movement Desensitization and Reprocessing).
Ulbmil lea bilaterála stimuleren, mas galgá stimuleret olgeš ja gurut vuoiŋŋašbeali. Dat sáhttet čalbmelihkastagat dahje auditiivvalaš stimuleren jienaid bokte goabbat bealde, dahje "tappemiin" - dahje buzzerat nugo mii dadjat- dat lea stimuleren goappáge gieđas. Ja jurddán lea, ahte go lea diđolaš sihke traumai ja stimuleremii, de jođáneappot bargá dieđuiguin, ja de beassá eanet bargat traumasymptomaiguin.
Iešguđetlágan dikšunvuogit maid BUP fállá.
Áigi: 1:33
R-14
Mii lea váhenmiid dábálaš reakšuvdnaminsttar?
Dávjjimusat sii leat šohkas. Soapmásat soitet dovdan dán juo muhtin áigge. Muhtimiidda sáhttá šaddat šohkkan, ja de mii geavahit áiggi singuin. De sii besset hupmat jurdagiid ja dovdduid birra. Ja de mii bagadallat váhnemiid. Guovddážis lea trauma vuođđudeaddji lahkonanvuohki ja traumafuolaheapmi. Dat galgá addit mánáide sihke oadjebasvuođa ja einnostanvejolašvuođa. Veahkehit sin muddet dovdduideaset ja leat oadjebas ollesolmmožin. Ovtta bearrašis sáhttet leat máŋga máná geat gillájit. Muhto jus lea dušše okta mánáin guhte gillá, de sáhttit mii doallat oarbinašságastallamiid eará oarbinaččaiguin, dahje bearašságastallamiid - vai sáhttit fuolahit bearraša buoremus lági mielde.
Bagadit váhnemiid/ovdasteaddjiid doarjut mánáid jus leat láhtten seksuálalaččat.
Áigi: 1:13
R-15
Leat go, dahje sáhttet go leat gáibideaddji ságastallamat?
Juo, muhtumin sáhttet váhnemat ieža vásihan veahkaválddálašvuođa, mii dagaha ahte sidjiide lea erenoamáš giksin. Nu ahte galgá váhnemiid fuolahit, go sii han leat heahtedilis ja leat ruovttus álohii mánáid fuolaheame, ja de sáhttet boahtit iešguđetlágán reakšuvnnat.
Sáhttá leat gáibideaddji fuolahit váhnemiid heahtedilis.
Áigi: 0:26
KO-1
Mii lea Mánáidviessu?
Stáhta mánáidviessu lea politiijaossodagaš mii lea ožžon ovddasvástádusa láhčit dili ja čađahit dutkamušaid mánáin geat leat vuollel 16-jahkásaččat, geat leat juogo loavkiduvvon dahje vihtanat duođalaš ráŋggáštusáššiin. Midjiide geat bargat Mánáidviesus, lea bargu guovtti oasis. Nubbi bealli lea čuovvut heivehuvvon dutkamušaid, addit mánáidfágalaš rávvagiid ja mánáidperspektiivva dutkamuššii. Nubbi oassi sulastahtte BUPa poliklinihka, gos vuostáiváldit mánáid ja váhnemiid čuovvoleapmái.
Man dávjá oažžubehtet sisa mánáid geat leat vuollel 6 jagi?
Dávjá jus lea loavkašuvvan dahje galgá vihttánin. Oalle stuora oassi sis gažaduvvojit Mánáidviesus Norggas.
Muhto ii goassege sivalažžan?
Ii goassege sivalažžan.
Stáhta mánáidviesu birra, makkár veahki doppe oažžu ja ahte sis eai leat goassege leamaš áššáskuhtton mánát vuollel 6 jagi.
Áigi: 1:01
KO-3 (v2)
Movt hupmat mánáiguin geat leat vuollel guhtta jagi?
Politiija geavaha erenoamáš vuogi go gažadit Mánáidviesus. Dat lea seamma vuohki mii mánáidsuodjalusbálvalusas lea, ja gohčoduvvo ámmátlaš mánáidságastallamin.
Ságastallama sisdoallu, mii ii guoskka gažadeapmái, rievddada ášši ektui. Jus áššáskuhtton olbmot dárbbašit čuovvoleami, de sáhttit bargat traumadivššuin. Balahuvvon olbmuiguin ságastallá fas eará vugiin. Muhto dávjá vuhtto ahte sis leat traumat. Danne soaitá dárbbašlaš bargat traumadivššuin ovdalgo bargagoahtá vahátlaš seksuálalaš láhttemiin. Ja de mii geavahit AIM-gieđahallangiehtagirjji.
Jearahallanvuogi birra mii geavahuvvo mánáidviesus go láhččojuvvon gažadeami čađahit mánáiguin, geat leat vihtanin dahje loavkašuvvan ráŋggáštusáššiin, ja viidáset čuovvoleapmi.
Áigi: 1:01
KO-4 (v2)
Jus mánáidgárdebargi vuorjahuvvo máná seksuálalaš doaimmaid dihte, sáhttá go mánáidviesus jearrat ráđiid?
Midjiide riŋgejit measta vahkkosaččat. Goit moatte geardde mánus iešguđetlágan mánáidgárddiin, mánáidskuvllain gos mánát leat, geat juogo muitalit ahte sii leat vásihan juoga iežaset rupmaša vuostá, dahje ahte sii oidnet muhtun mánáid dahkamin juoidá eará mánáid rupmaša vuostá, mii sin mielas ii leat dohkálaš.
Movt rávvebehtet?
Dat rievddada dan ektui man duođalaš ášši lea. Mii geavahit johtolatčuovgavuogádaga maid Janussenter Dánmárkkus lea vuođđudan, ja Hegge Norggas lea viidáset ovdánahtten. Dat čilge bures movt jurddaša ahte dearvvašlaš seksualitehta, vuorjašuhtti seksualitehta ja mii vaháguhtti seksualitehta lea iešguđet agiin.
Mánáidvissui sáhttá riŋget ja ráđđádallat.
Áigi: 1:07
KO-5
Jus mánát loavkašuhttet seksuálalaččat go leat 6 jahkásaččat. Gii čielggada daid?
Mii oaivvildit ahte mánáidgárdi gos leat mánát geain lea dákkár láhttenvuohki, ferte dieđihit mánáidsuodjalusbálvalussii, ja sii sáhttet čujuhit BUPii, mii dađistaga sáhttá fállat čuovvoleami.
Mánáidviessu ávžžuha veahki mánáidsuodjalusas ja mánáid- ja nuoraidpsykiatriijas.
Áigi: 0:25
M3-1
Sáhtát go čilget mii mánáide lea dearvvašlaš seksualitehta?
Juo, dan gal sáhtán geahččalit. Jos jurddašat dan birra - dalán go mánná riegáda, movt máná vuostáiváldet, ovddasmorrašiin ja ráhkisvuođain ja sin dovdduid váldit vuhtii - de bidjat nanu vuođu buori seksualitehtii. Jus mánná oažžu fuola ja lagašvuođa, liegga borramuša ja ráinnas lihpara go dárbbaša. Go mánná stuorrugoahtá, go oahppá hupmat, de oahppá sániid nugo njunni, bealljit, cissa ja juolgesuorpmat. Mánná maid oahppá vuolledábiid namahusaid go stuorru ja áicá iežas goruda go lea 2-3 jahkásaš. De lea jo oahppan mii čalbmi ja beallji leat. Dat lea čielggas ahte lea ávkkálaš jus váhnemiin lea buorre oktavuohta seksualitehtii, ja máhttu mánáid ja seksualitehta birra. Go fuolaheaddjis lea buorre oktavuohta iežas seksualitehtii, de mánát maid váikkuhuvvot das. Sii ohppet ahte sáhttet lávgut alas ja guoskkat cissá, seamma ládje go eará gorutláhtuid. Sii ohppet hupmat dan birra, sis leat girjjit main iešguđetlágan mánáid govat, ja ohppet hupmat movt mánná duođas riegáda. Mun jáhkán dat lea buorre vuolggasadji mánáide vuođđudit oadjebas ja buori oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii.
Fuolaheapmi, lagašvuohta ja ráhkisvuohta vuođđun dearvvašlaš seksualitehtii.
Áigi: 1:56
M3-2
Muhto go bargen mánáidgárddis gávccilotlogus, dat gal lea šaddan váddáseabbon oallugiidda dál, muhto oainnán dat lea lunddolaš seksualitehta. Mánát ožžot lobi dutkat guđet guimmiideaset veaháš, ja ollesolbmot dušše áicet ja váruhit ahte sis lea buorre dilli. Dieđusge bearráigeahččat go stohket Duplobirccuiguin ja jus bidjet nuppi bahtii, de lea dehálaš jearrat "hei, manná go bures dáppe , ja maid dii stoahkabehtet?" "Don sáhtát mannat, dat manná bures." Mii gal dovdat mánáid geaiguin ovttastallat dan mađe bures ahte oaidnit singuin manná bures. De dadjalan "OK, boađán ruovttoluotta logi minuhta geahčen". Olmmoš sáhttá maid streaŋggis šaddat ja gohččut buvssaid coggat. Muitte ahte mánáide lea lunddolaš stoahkat ná, ja berre diktit sin, muhto galgat dieđusge bearráigeahččat ahte ii oktage bávččagahtte nuppi.
"Manná bures dáppe?" Dárkkistit mánáid stoahkama vai diehtit ahte stohket oadjebasat.
Áigi: 0:59
M3-3
Man árrat mánná ovddidišgoahtá seksualitehta?
Muhtimiin lea seksualitehta okta su vuođđodovdduin. Nu ahte mun jurddašan go monnesealla ja sieman suddaba oktii - de lea mis jo seksualitehta. Ja dakkaviđe go riegádit de váikkuhuvvo seksualitehta, identitehta, illu, moraš, váivvášupmi ja návddašeapmi. Fuolaheaddjit ja olbmot birrasis váikkuhit seksualitehta. Nu ahte de juo álgá. Seksualitehta lea min siste dego energiija. Muhtumiin mis lea ollu, ja earáin fas unnit. Fuolaheaddjit váikkuhit nu movt sii vuostáiváldet du; dovdduid, ráhkisvuođa ja fuolaheami dáfus. Nu dađistaga mánát iskkadallagohtet iežaset; guoskkahallet iežaset goruda, njuni, beallji, ja vuolledábiid ja dovdet ahte dat addá buori dovdduid. Mánát leat sáhkkit buot goruda osiide iige dušše vuolledábiide. Mánát sáhttet oaidnán váhnemiiddiset alas ja fuomášan sin gorudiid erohusaid. Dat maid váikkuha ahte mánná sáhttá šaddat oadjebas iežas gorudii.
Riegáduvvot seksualitehtain ja fuolaheaddjiid lotkes guottut gorudii. Ovddidit máná oktavuođa alcces ja guorahallat goruda/seksualitehta.
Áigi: 2:11
M3-4
Addit mánáide vejolašvuođa dutkat rupmašeaset. Bártniin lea cilan ja nieiddat šaddet speadjalastet vuolledábiideaset.
Áigi: 0:58
Oadjebas ja buorre oktavuohta gorudii, sii sáhttet oaidnit makkárat vuolledábit leat. Ovdamearkka dihte láven muhtumin mánáidgárddiide neavvut ahte sis galggašii leat smávva speadjalaš, vai nieiddažat maid besset geahččat vuolledábiideaset. Dávjáhan lea nu ahte gánddat gehččet speadjalis, ja nieiddat soitet dárbbašit veaháš eanet guovlat vuolábeallai ja soaittášii vuohkkasit atnit speadjala. Muhtimiid mielas dat lea veahá badjelmearálaš, muhto mii han guovlat nubbi nuppi čoddagii ja bániid go leat unnit. Nu ahte mu mielas lea váttis jurddašit ahte lea vearrát oaidnit iežas vuolledábiid, mii lea du gorudis. Muhto lea sáhka das ahte mii galgat veahkehit, addit mánáide oadjebas ja buori dilálašvuođa iežaska rupmašii. Ja dat lea vuođđun dasa ahte sii galget sáhttit oažžut oadjebas ja buori oktavuođa iežaset rupmašii ja seksualitehtii. Ja jus nu šaddá, de álkida muitalit dan jus mihkke mii guoská rupmašii ja seksualitehtii lea boastut.
M3-5
It sáhte bissehit vuosttaš veahkaváldima. Ollesolbmot fertejit váldit ovddasvástádusa ja oahpahit mánáid muitalit go juoga lea dáhpáhuvvan.
Áigi: 2:31
Mii hupmat mánáid birra gaskal 0 ja 6 jagi. Lea go oassi bajásgeassimis oahpahit mánáid biehttalit? Ii leat fal nu ahte lea máná ovddasvástádus biehttalit?
Mánát eai suova earáid váldet sin skálu. Sii sáhttet eará mánáid duvdit eret ja lohkat "Dat lea mu!". Muhto dat ii ávkkut veahkaváldima oktavuođas. Dat ii leat mánáid ovddasvástádus bidjat rájiid. Mii fertet oahpahit mánáid ahte jus sii vásihit váttis áššiid, dahje daguid maid earát eai daga, de fertejit soapmásii muitalit. Mii fertet kártet mánáid sosiála fierpmádagaid ovttas mánáiguin, vai sii besset muitalit. Vaikko 0-6 jahkásaš mánát leat oahpahuvvon muitalit, de lea aŋkke hui unnán jáhkehahtti ahte nagoda bissehit vuosttaš veahkaváldima. Mii fertet veahkehit máná muitalit jus dat lea dáhpáhuvvan, ja mii fertet veahkehit máná muitalit maŋŋel, maiddái jus sin mielas lea unohas ovttastallat muhtimiin. Mii fertet váldit mánáid duođalažžan. Jus mánná dadjá: "In háliit dohko." De fertet jearrat "It háliit dohko? Sáhtát go muitalit eambo dan birra". Váhnemat sáhttet dávjá bágget ja oahpahit mánáide ahte ednuide/muoŧáide galgá addit buorrestagaid, vai sidjiide ii šatta váivi. Nu ahte jáhkán ahte lea váttis bissehit dan veahkaváldima mii vuosttaš geardde dáhpáhuvai. Ii leat mánáid ovddasvástádus. Sii eai bastte biehttalit olbmo gii lea mearridan veagalváldit. Nu ahte mii fertet veahkehit máná duostat muitalit ja muitalit ahte mii galgat leat dat olmmoš geasa mánát duostat muitalit, jus vásihit juoidá mii sin mielas lea váttis. Dás lea maid sáhka rupmašis. Das lea sáhka seksualitehtas, ja dát lea maid seksualitehta birra mii lea spiehkkasan. Muhto das lea maiddái sáhka movt hupma áššiid birra, nu ahte mánná gártá oahppat olles goruda namahusaid oaivvis juolgevuođu rádjái. Ja sii fertejit oahppat ahte dan birra lea buorre hupmat. Daningo dalle mánáide lea álkit gávdnat sániid go de galget duostat muitalit eahpesávahahtti seksuála oktavuođa ja doaimmaid birra nuppiin, leš dal eará mánáin, nuorain dahje rávisolbmuin.
Maid ii sáhte bissehit vuosttaš veahkaválddalašvuođa, muhto nuppi gal sáhttá?
Juo! Sáhtát bissehit nuppi, jus sis lea olmmoš gii sáhttá veahkehit.
M3-6
Rávisolbmo ja máná seksualitehta erohusa birra.
Áigi: 0:43
Sáhttá go mánáid seksualitehta boastut ipmirdit?
Mun jáhkán hui ollu rávisolbmot buohtalastet rávisolbmuid ja mánáid seksualitehta. Máŋggas jurddašit ahte mánáin ii leat makkárge seksualitehta, ja ahte dat bohciida ipmirmeahttumiid veahážiid mielde. Jáhkán ahte muhtun rávisolbmot jurddašit rávisolbmomálliin go oidnet mánáid stoahkame nubbi nuppiin. Mánát han eai ovttastala seksuálalaččat. Mánát stohket láhttenstohkosiid, stohket sii ožžot mánáid, ja sii eai reagere nugo rávisolbmot geat anašit. Láibbodettiin mánáidgárddis atnet sádduid gáhkkui. Muhto dat lea liikká gáhkku.
M2-1
Jus barggat mánáidgárddis ja seksualitehta lea váttis, maid de dagat?
Ii, de gal ferte dieđuid háhkat. Gávdno girjjálašvuohta mánáid seksualitehta birra. Hui ávkkálaš lea jurddašit maid ohppen go ledjen unni, ja sáhtán go neavvut mánáid dan vuođul? Leat go vásáhusainan dagahan dearvvašlaš ja buori oktavuođa iežan rupmašii ja seksualitehtii? Hui ollugat vástidit dasa ii. Muhto lea ávkkálaš guldalit dán prográmma omd., ja vaikko hupmat olbmáiguin ja suokkardallat "Maid mii oahpaimet ja movt lea hupmat mánáiguin seksualitehta birra? Mas lea sáhka?" Muhtumiin sáhttá iežas duogáš leat traumáhtalaš, ovdamearkka dihte go ii leat beassan gieđahallat veagalváldima. De soaitá seksualitehta šaddat erenoamáš váttis go mánát guoskkahallet nubbi nuppi vuolledábiid ja viegadit alas. Sii geat eai leat ožžon veahki loavkašuhttimiid gieđahallat, lea leamaš heajos seksuálalaš bajásgeassin dahje dovdet seksualitehta heahpadin ja tabun - sáhtášii terapevttain guorahallat manne son reagere nu go dahká. Nu movt namuhuvvon ovdalaččas, mánná gii veahá lea oahppan seksualitehta birra, ii debutere nu árrat seksuálalaččat. Muhto lea maid dehálaš diehtit ahte veahkaváldiin lea hui heajos oktavuohta seksualitehtii, nu ahte mun jurddašan ahte seksualitehta birra ságastallat lea dehálaš buohkaide - de oažžut čielga ja lotkes oktavuođa dasa. Láven dadjat ahte go bargá mánáiguin ja nuoraiguin, de ferte leat nanu oktavuohta iežas seksualitehtii, ja dan sáhttá oažžut go lohka, ságastallá olbmáiguin, terapevttain dahje sexologain.
Ferte oažžut, berre oažžut, galgá oažžut?
Galgá oažžut.
Maid dat mearkkaša go lea čielga oktavuohta iežas seksualitehtii go bargá mánáidgárddis.
Áigi: 2:03
Margareth N. Brøndbo
Renate B. Sjaastad
Kjell Olav Tømmerås
Nils Heldal lea hupman Margrete W. Aasland:in, Margareth N. Brøndbo:in, Renate B. Sjaastad:in ja Kjell Olav Tømmeråsain mánáid ja seksualitehta birra. Dán siiddus mii leat čohkken buot filmmaid maid gávnnat iešguđetge sajiin dán bagadallis.