ÁLGGAHUS
Bagadallama fágalaš gullevašvuohta
Dát bagadallan viežžá doarjaga ovdánanpsykologiijas, ja das mii gohčoduvvo traumáhtalaš fuolaheapmin. Vuođđudeaddji Howard Barth gohčoda odne dan "transforming care". Guovddážis lea oadjebasvuohta, gullevašvuohta ja heiveheaddji relašuvnnalaš vásáhusat. Mánát ovdánit go fuolaheddjiiguin ovttasdoibmet. Sii dárbbašit fysalaš oktavuođa, oadjebasvuođa, doarjaga dovdduid dáfus ja vásihit ahte muhtin ipmirda daid signálaid maid sii gaskkustit. Mánná oahppá hálddašit dovdduidis ovttasdoaibmama bokte, ja dan bokte ahte muhtin gierdá, ipmirda ja ráhkista su.
Seksualitehta mánáidgárddis
Ráđđehusa "Huma dan birra! Seksuála dearvvašvuođa strategiija (2017-2022)" deattuha ahte mánáidgárdi lea okta dain deháleamos servodatarenain ruovttu olggobealde. Mánát galget jo mánáidgárddis beassat oahppat goruda, rájiid ja seksualitehta birra, go dat sáhttá vuođđun ovddidit dearvvašlaš eallinvuogi.
Fágaidrasttildeaddji ovttasbargu
Áŋgiruššat árrat lea dehálaš vai eastada vahágiid , ja veahkeha hearkkes mánáid hástalusaiguin mat gusket vuorjašuhtti ja vahátlaš seksuála láhttemii. Dat gáibida ahte iešguđet fágajoavkkut ovttasdoibmet ja servet koordinerejuvvon áŋgiruššamii. Buorre ovttasbargu etáhtaid gaskkas, oktasaš mihttomearri, máhttu nuppi rolla ja gelbbolašvuođa birra, oadjebasvuohta ja árvvusatnin, buorida mánáid vejolašvuođaid oažžut dan fágalaš ja sosiála doarjaga maid galget ja berrejit oažžut - go dárbbašit.
Jávohisgeatnegasvuohta
Almmolaš bargiin mánáidgárddiin lea jávohisvuođageatnegasvuohta. Dan sisdoallu lea ahte lea gielddus addit dieđuid mánáid ja váhnemiid birra earáide. Jávohisvuođageatnegasvuođas leat muhtin ráddjehusat mat addet vejolašvuođa ovttasbargat earáiguin ja čuovvolit máná:
-
Áššiid sáhttá digáštallat anonymalaččat
-
Mieđáhusa sáhttá viežžat
Nu guhká go váhnen miehtá ahte dieđut máná ja iežas birra almmuhuvvojit earáide, de loahpahuvvo jávohisvuođageatnegasvuohta. Mieđáhusat galget leat čálalaččat.
Geatnegasvuohta addit dieđuid ja dieđihangeatnegasvuohta
Bargiin lea dieđihangeatnegasvuohta jus mánáidsuodjalus bivdá dieđuid áššis mas sii váruhit fuolahusváilli, fysalaš ja seksuálalaš illasteami jna. (mánáidgárdeláhka § 22). Jus lea jáhkehahtti ahte mánná gillá veahkaváldima, ja/dahje inseasta dahje seksuálalaš illasteami, de ferte dieđihit nu ahte váhnemat eai dieđe dan birra, vai duođaštusaid eai olle jávkadit. Don it rihko jávohisvuođageatnegasvuođa go dieđihat vuorjašumi dahje váruhusa. Jus eahpidat, de ságastala namakeahttá mánáidsuodjalusain ja/dahje politiijain dan ášši birra.
Dieđihangeatnegasvuođa oktavuođas šattat ieš vuolggahit ášši ja dieđihit, jus váruhat fuolahusváilli dahje veahkaválddi.
Hehttengeatnegasvuohta
Hehttet (avverge) mearkkaša eastadit vejolaš ráŋggáštusdaguid. Dus lea hehttengeatnegasvuohta go don eahpitkeahttá dieđát ahte muhtin áigu veagalváldit, duođalaččat fysalaččat vaháguhttet (maiddái duođalaččat psyhkalaččat illastit) dahje goddit nuppi olbmo, čujuhan rihkusláhka 196. Jus eahpidat, de sáhtát ráđđádallat politiijaiguin.
Dán oktavuođas dat mearkkaša ahte rávisolbmot fertejit duostat hupmat seksualitehta ja seksualalaš loavkašuhttimiid birra, muhto ii ábut cuiggodit ja dubmet.
Illustrašuvdna: Jens A. Larsen Aas
Duogáš
Ođđajagimánu 1.b.2021 rievdaduvvui mánáidgárdeláhka. Mánáidgárddit ožžo ođđa njuolggadusaid mánáidgárdebirrasa ektui. Ođđa kapihtal galgá fuolahit ahte buot mánát ožžot oadjebas ja buori mánáidgárdeárgabeaivvi. Jus mánná gillá (iešguđetlágan) loavkašuhttimiid, de lea buohkain geat barget mánáidgárddis doaibmageatnegasvuohta. Dat mearkkaša ahte galgá bissehit loavkašuhttima, dieđihit jođiheddjiide, iskat mii lea dáhpáhuvvan, bidjat doaibmabijuid ja ráhkadit plána vai loavkašuhttimat eai geardduhuvvo (mánáidgárdeláhka kap. 8).
Eará dokumeanttat mat muitalit man dehálaš lea ovddidit dearvvašlaš seksualitehta ja eastadit veahkaválddálašvuođa ja illastemiid leat "Huma dan birra! Ráđđehusa seksuála dearvvašvuođa strategiija 2017-2022", "Veahkaválddálašvuođas friddjavuohta. Ráđđehusa doaibmaplána eastadit ja dáistalit veahkáválddi lagas oktavuođain (2021-2024) ja "Doaibmaplána veagalváldima vuostá (2019-2022) ". Dáid vuođđun lea maid ON Mánáidkonvenšuvnna artihkal 34: "Mánáin lea riekti suodjaluvvot buotlágan seksuálalaš ávkkuheamis ja illasteames. Stáhta galgá bidjat johtui buot dárbbašlaš doaibmabijuid, sihke našuvnnalaččat ja riikkaidgaskasaččat - vai mánát suodjaluvvot buotlágan seksuálalaš ávkkuheamis ja illasteames.
Diehtit lea dehálaš, muhto leat dihtomielalaš iežas guottuide mánáid seksualitehta ektui lea maid dehálaš. Guottut ja vásáhusat váikkuhit movt olbmot lahkonit fáddái, ja movt mii válljet bargat go deaivvadit mánáid seksualitehtain. Hárjáneapmi hupmat goruda, dovdduid ja seksualitehta birra addá dorvvolašvuođa ja eanet máhtu.
RESSURSAT
Mu koffar ja mun, traumaipmárdusa birra: https://www.traumebevisst.no/kofferten-min/
RESSURSAT
Hehttengeatnegasvuohta: https://plikt.no/
Dat ferte leat váttis... ii dan dieđe áibbas sihkkarit?
Ii, don it galgga diehtit vissásit. Dat lea doarvái jáhkkit ahte muhtin mánná lea gillán seksuálalaš veahkáváldi, danne ferte vuorjašumi ovddidit viidáseappot. Álo sáhttá maid ságastallat áššiid namakeahttá mánáidsuodjalusain. Jus mánná ovdamearkka dihte lea almmuhan nama veahkaváldis, de galgá váldit oktavuođa politiijain.
De han lea geatnegasvuohta?
De lea geatnegasvuohta. Riekta.
Nils Heldal ságas Margareth N. Brøndboin ságastallat áššiid birra namakeahttá mánáidsuodjalusain dahje politiijain.
Čuojahanáigi: 0:37